تا‌كزمانی و شێوه‌زاره‌گه‌لی له‌گه‌ڵ حه‌سه‌ن قازی دا/ سازدانی: شۆڕش غه‌فووری/ هەولێر

زۆر له‌مێژه ‌پرس و گوتوبێژ له‌سه‌ر زمان، كێشه‌ و هه‌رایه‌كی زۆری ناوه‌ته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت گه‌یشتووه‌ته ‌ئه‌وه‌ی ئه‌م پرسه‌ به ‌هۆكارێكی مه‌ترسیداری سه‌ر شێوه‌زاره‌كانی دیكه‌ هه‌ژمار بكرێ.  بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌و له‌ گوتوبێژێكی زۆر خۆمانه‌دا له‌گه‌ڵ نووسه‌ر و لێكۆلیار (حه‌سه‌نی قازی)، قسه ‌له ‌هه‌ندێك لایه‌نی ئه‌و كێشه ‌و گوتوباسانه ‌كرا و كاك حه‌سه‌نیش به‌ وه‌ڵامه‌ بێ پێچ و په‌نایه‌كانیه‌وه‌ پێداگریی له‌سه‌ر ڕوانگه‌ی جارانی کرده‌وه ‌‌و كۆی ئه‌و گوتوبێژانه‌ی نێوان به‌شی (فه‌رهه‌نگ) و (حه‌سه‌نی قازی) ئه‌م گوتوبێژه‌ی خواره‌وه‌ی لێ پێ كهات: ئه‌و ماوه‌یه ‌كێشه‌ی زمان دووباره ‌هه‌ر وه‌ك جاران سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه ‌و پاش ئه‌و كۆنفرانسه‌ی ‌له‌سه‌ر زمان گیرا، هه‌ر قسه‌که‌ی جاران كرایه‌وه‌ و هه‌مووان خۆیانیان به‌ هه‌قدار هه‌ژمار كرده‌وه‌. پێشتریش له ‌ڕیپۆرتێكماندا له‌سه‌ر پرسی زمان، زۆر مامۆستا و زمانزانمان دواندبوو كه ‌شاره‌زای شێوه‌زاره‌كانی زمانی كوردین، بەڵام هەر یەكەیان و به‌پێی لۆجیكی خۆیان باسی بابه‌ته‌كه‌یان كرد و دواجاریش هیچی لێ سه‌وز نه‌بوو و هه‌ر كەسه‌ و قسه‌ی خۆیی كرد و كه‌سیش ‌قسه‌ی ئه‌وانی تری به‌ لاوه‌ گرینگ نه‌بوو.

بۆ نموونە سۆرانییەكان تەنیا و تەنیا شێوەزاری سۆرانی بە شیاو دەزانن و ئەو هۆكارە دەهێننەوە كە لەوەتەی كورد هەیە به‌هه‌ر سێ دەسەڵاته‌ سیاسییه ‌مێژوویه‌كه‌یه‌وه‌، هه‌موو نووسینه ‌فه‌رمییه‌كانی ئه‌وكاتی بە شێوەزاری سۆرانی ئه‌نجام دراون و ئێستایش له‌ حوكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستاندا سەرۆك و وتاره گشتییه‌كان بە شێوه‌زاری سۆرانین و هه‌ندێكیش پێیان وایه‌ كه ‌ئەدەبی نووسراوی نێزیك به ‌80 ساڵی به‌ر له‌ ئێستا كورد هەر بەو شێوەزارە نووسراوە، بۆیه‌ دەبێت بۆ زمانی یه‌كگرتووی كوردییش هه‌ر به‌ ته‌واوی سوود له‌و شێوه‌زاره ‌وه‌ر بگیردرێت؟
حه‌سه‌نی قازی: نا، ئەوە لە ڕووی مێژوویییه‌وه‌ ڕاست نییه، کورمانجی ڕابردوویه‌کی زۆر کۆنتری هه‌یه‌‌ و ئەوە سەر ناگرێ سۆرانی به‌سه‌ر شێوه‌زاره‌کانی دیکه‌دا بسه‌پێندرێ. بارودۆخه‌كه ‌هه‌ر بەو شێوەیه‌ی هەیە باشە، بەڵام ئەگەر سۆرانی بکرێتە زمانی ڕەسمی، ئه‌وا هەموو شت دەئاڵۆزکێنێ، لە بەر ئەوەی بەشێک لە دانیشتووانی هەرێمی کوردستان چ بادینی زمان بن یان هەورامی زمان و کەلوڕی زمان، دەیانەوێ بە زمانی خۆیان بخوێنن، بنووسن، بڵاو بکەنەوە و لە پراتیکدا لە زۆر لە فێرگەکانی دەوەری بادینان نەک لە هەموو ئەو شوێنانەی کە کورمانجیزمانی لێیە، ئەوە جێبەجێ کراوە.

لە تێلێڤیزیۆن و ڕادیۆی هەرێمی کوردستاندا کەم تا زۆر بە هەر دووک لەهجەکه‌ بەرنامە هەیە و لە هێندێکیاندا بە هەورامی و کەلوڕییش.

ئەگەر کاربەدەستانی پەروەردە لە ناوچەی هەورامان و لە نێو کوردی فەیلی و “خانەقی”ـیشدا چەند پۆلێک بە زمانی ئەوان داییر بکەن، ئه‌وا هەموو شت باش دەڕوا و ئاسمان ناگاته ‌زه‌وی و ئەو هەرا و زەنایە بۆ داسەپاندنی شێوەزارێک هیچ پێویست ناکا.

ئەسڵەن خۆ بە برا گەورە یان دادە دانان لە بواری زماندا جێی نییە.

بۆ نموونه ‌لە فینلاند شه‌ش لە سەدی خەڵکەکە زمانی ئەسڵییان سوێدییە، بەڵام لە قانوونی بنچینەیی فینلاند و لە پراتیکی ڕۆژانەدا هەر دووک زمان یەکسانن و زۆربە و کەمایەتی هەر نایەڵن باسیشی لێوە بکرێ.

لە ئەمەریکا کە ئاغای دنیایە و ئێمەیش خودا خودامانە لە هەرێم نەکشێتەوە.

هێشتا زمانی ئینگلیسیی ئەمەریکایی زمانی ڕەسمی نییە، ئەگەرچی له ‌ڕووی کرده‌ییه‌وه ‌کەس هەست بەوە ناکا و ڕۆژانە بە کار دەهێندرێ، بەڵام ئەگەر بیکەنە ڕەسمی ئه‌وا ١٧ میلیۆن ئەمەریکایی کە زمانی دایکیان ئێسپانیایایی یان زمانی دیکەیە، هەست بە زوڵم دەکەن.

باشە بۆ ئێمە لە ڕووی مێعمارییەوە دەمانەوێ شارەکانمان وەک ئەمەریکای لێ بێ، بەڵام له‌ ڕووی زمانه‌وه ‌تیتۆڵێک لەوان دانادڕین؟
باشە ئەی كاك حەسەن كێشە و باسی زمانی یەكگرتوو یا ستاندارد چی لێ هات؟
حه‌سه‌ن قازی: نازانم، بەڕێزت دەبێ باشتر بزانی!
ئاخر كاك حەسەن ئێستا و پێشتریش به ‌هه‌مووتانه‌وه‌ هەر كەسە و باسی خۆی دەكێشێتە پیشەوە؟
حه‌سه‌ن قازی: نازانم دوای ئەو کۆنگرەیەی مانگی سێپتامبر كه‌ له‌ هه‌رێم له‌سه‌ر زمان به‌سترا، هیچ نووسرا یان نا، بەڵام لە دەرەوە چەند کەس شتیان نووسی و قسەکانیان زیاتر سووکایەتیکردن بوو.

من پێشتریش هەر وتم باسەكە هەر ئەو باسەیە جاران ده‌كرا و قەوانەكە هەر ئەوەی جارانە كە لێ دەدرێتەوە.

هەتا باسی زمانی به‌م شێوه‌یه ‌بێ، دیاره‌ بەرەو پێشه‌وه‌ ناچێ، چونکە لایەک عینادی دەکا لە سەر جەهالەتی خۆی.

هیوادارم ئه‌م قسه‌یه‌ی كه ‌نهۆ ده‌یكه‌م به‌ خراپی وه‌رنه‌گرن و له‌سه‌رم نه‌كه‌وێت، بەڵام بڕوا بكە سیاسییەكان باشتر لە مەسەلەكان دەگەن تا پسپۆر و زمانزانەكان و باسه‌كه ‌له‌لای پسپۆڕا و زمانزان و ئه‌كادیمییه‌كان كێشەكە زیاتر بەرەو ناوچەگەرایی دەكشێت.

هەرچەندە ئەم قسەیەی من گشتگیر و ڕەها نییە!
حه‌سه‌ن قازی: نازانم.

ئەمن باسی بۆچونی عاقڵانه‌م کرد. لە کۆمەڵی کوردەواریدا زۆر جار پیرەپیاوێک یان پیره‌ژنێک دەبینی خوێندەواریشیان نییە، بەڵام بە عەقڵ وڵامی هێندێک شت دەدەنەوە کە کەسی خوێندەوار ڕەنگە بە مێشکیشیاندا نەیەت.

بۆ نموونە چەندایەتیی زمانی کوردی یان تەنانەت زمانانی کوردی ئەوەندە ئاشکرایە کە هیچ پێویستی بە زانستی زمانناسی ناکا بۆ پاساودانی.

عەقڵ دەڵێ کوردیی سلێمانی و مەهاباد تەواو وەک یەک نین، عەقڵ دەڵێ جار جار بادینییەک و یەکی خەڵکی سلێمانی لە یەک حاڵی نابن، جا لایەنی عیناد دەیەوێ بە زۆرەملێ و کەڵەگایی لە خوت و خۆڕایی ئەو کەلەبەرە زمانییە زیاتر کاتەوە و لەهجەکەی خۆی بە سەر خەڵکدا بسەپێنێ.

لە ژێر ناوی گۆیا نەتەوەسازیدا، ئه‌و قسه‌یه‌ی منیش ده‌یکه‌م هێنده ‌گوتراوه‌ته‌وه‌ وه‌ک قه‌وانی سواوی لێ هاتووه‌.

باشە من ئەو بۆچوونەی جەنابتانم پێ جوان و لۆجیكییە، بەڵام ئەگەر هاتە سەر ئەوەی كە زمانێكی یەكانگیری ئیداری دانرا كامەیان دادەنرێت؟
حه‌سه‌ن قازی: هیچیان!
بەڵام سۆرانییەكان دەڵێن نا هه‌ر دەبێ سۆرانی بێت و ئەدەب و هەموو بوارەكانی نووسراو سۆرانی بووە بۆیە دەبێت سۆرانی بێت و ئێستایش زمانی ئه‌م حوكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌ سۆرانییه‌، چونكە جەنابتان دەزانن ڕیگە خۆشكردن بۆ زمانێكی گشتگیر باشترین كار ئەوەیە كە لە ڕێگەی ئیدارییەوە ئەو كارە بكرێت و كیتابە ئیدارییەكان بە یەك زمان بێت؟!
حه‌سه‌ن قازی: هەر ئەو وەزعەی ئێستا هەیە چ گرفتێکی ساز کردووه‌؟! زمانی گشتگر بۆ؟!
چ پێویستی پێی هەیە، ئه‌گه‌ر به ‌دڵکراوه‌یی باسه‌کان بکرێ ئه‌وا هیچ هه‌ورامییه‌ک ناڵێ ئیللا له‌سه‌ر پاسپۆرت ده‌بێ به‌ هه‌ورامی بنووسرێ. ده‌ڵێ له‌ ناوچه‌ی هه‌ورامان منداڵان ده‌رفه‌تیان بدرێتێ كه ‌چه‌ند پۆلی سه‌ره‌تایی به ‌هه‌ورامی بخوێنن، هه‌ر ئه‌وه‌نده و ئیتر ‌هیچ گله‌یییان له‌وه ‌نییه‌ له‌ دادگه‌ی که‌تن له ‌هه‌ولێر یان سلێمانی پێویسته‌دیلمانجی هه‌ورامییان هه‌بێ، چونکه‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆریان وه‌ک به‌ڕێزت کوردیی جافییش ده‌زانن.

شۆڕش غه‌فووری: بەڵام ئەوەی جەنابتان دەیڵن هەمووان پێی قایلن؟
حه‌سه‌ن قازی: ئه‌من نازانم، به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌زانم ئه‌گه‌ر ئینسان مافی به‌رده‌نگه‌که‌ی بپارێزێ زه‌مینه‌ی له‌یه‌ک تێگه‌یشتن زۆر پته‌و ده‌بێ. له‌ ئه‌مه‌ریکا هیچ “ئێسپانیایی”زمانێک داوا ناکا ئێسپانیایی ببێته ‌زمانی ڕه‌سمی و ئیداری و ده‌یشزانێ له‌ پراتیکدا ئینگلیسیی ئه‌مه‌ریکایی سه‌رده‌سته‌ و دژی ده‌ر ناکه‌وێ، چونکه ‌له ‌قانووندا زمانی ئینگلیسیی ئه‌مه‌ریکایی له ‌ئاستی فێدێراڵدا زمانی ڕه‌سمی نییه‌.

كەواتە هەست بەوە دەكەن ئەو هەموو كۆنگرەیەی زمانناسی كە لە كوردستاندا دەبەسترێت هەمووی لە پێناو یەك ئامانجە كە ئەویش ئەوەیە سۆرانی بكرێتە زمانی فەرمی؟
حه‌سه‌ن قازی: نازانم، به‌ڵام موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ زمانی ستاندارد هه‌یه‌ یان نا بێ مانایه ‌و هیچی لێ شین نابێ.

من پێشتریش نووسیومه‌ كه‌ له ‌جیات ئه‌وه ‌کۆنفڕانس بکرێ بۆ شێوه‌ی جێکردنه‌وه‌ی شێوه‌زاره‌کان له ‌په‌روه‌رده‌دا، ئه‌وه ‌به‌که‌ڵک ده‌بێ.

باشه ‌بادینانی کوردستانی ئێراق هه‌ر هیچ، خۆ زمانزان ناتوانێ ئینکاری له‌وه ‌بکا که ‌بیست میلیۆن به‌ڵکوو زیاتری کورد له ‌ڕووی توانایه‌کییه‌وه ‌به‌ کورمانجی ده‌کرێ بخوێننه‌وه‌ و بنووسن و له ‌دواڕۆژێکی نیزیکدا له‌ فێرگه‌کانی باکووری کوردستان و تورکیا‌ و له‌ هێندێک ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان و له‌ هه‌موو سوریا ‌و له‌ هه‌رمه‌نستان و له‌ خۆراساندا به‌ کاری بهێنن.

قه‌بووڵی ئه‌وه ‌عه‌قڵ وه‌ریده‌گرێ. ئینکارکردنیشی به‌بیانووی هه‌بوونی ‘زمانی یه‌کگرتوو’ سه‌یره‌!
شۆڕش غه‌فووری: باشە ئەگەر بەو پێیە بێت دەبێت لە كوردستانی ئێراق ئەو جۆرە سورمانجییە هەبێت كە نهۆ لە زۆر شوێن پەیڕەو دەكرێت.

بۆ نموونە ئێمە چەندین خوێندنگەی مەزنی وڵاتانی دیكەمان هەن كە نێودەوڵەتین، بۆ نموونە شوەیفاتی لوبنانی كە پەرتووكەكانی كوردییان بە سورمانجییە؛ سورمانجییەكی تەواو تیكەڵاو نا، بەڵام سوود لە هەردوو شێوه‌زاره‌که‌ وەرگیراوە و ئێستایش لە خوێندنی كوردیدا لە باشوور هاوشێوە تێكەڵكردنێك هەیە، بەڵام دووبارە كێشە لە نێو قوتابییەكان و منداڵاندا دروست بووە.

ئەوەی خەڵكەكە بۆ بێ فەرهەنگی دەگەڕێتەوە یا هەر ئەو شەڕەیە كە ئەكادیمی و زمانزانەكان دەیكەن؟
حه‌سه‌ن قازی: ئه‌گه‌ر پڕۆسه‌یه‌کی ته‌بیعی بێ، جگه‌ له‌ تێکه‌ڵاوی له‌به‌ر ده‌رفه‌تی تێکنیکی سه‌رده‌م ئاخێوانی شێوه‌زاره‌کان له‌ قسه‌ی یه‌ک تێده‌گه‌ن.

من قه‌ت نه‌چوومه ‌هه‌ورامان و خۆشم زمانی هه‌ورامیم نه‌خوێندووه‌ لای خۆم، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرخم هه‌یه‌ له‌سه‌ر زمان كاتێک ته‌ماشای به‌رنامه‌ی هانه ‌ڕه‌نگینه ‌ده‌که‌م له‌ ڕۆژ تیڤی، له ‌زۆربه‌ی قسه‌کان تێده‌گه‌م و به‌شێکی له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که ‌بناغه‌ی ڕسته‌سازی زۆربه‌ی ئاخێوانی هه‌ورامی مه‌به‌ستم ئاخێوانی خوێنده‌واره‌، له‌ژێر ته‌ئسیری کوردیی جافی نێوه‌ڕاستدایه‌. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه ‌بڵێم که‌ له‌به‌ر تێلێڤیزیۆن، ڕادیۆ و چاپه‌مه‌نی، ئینترنێت، فه‌یسبووک، ئیدی منێکی هه‌ورامی ده‌رفه‌تم ده‌بێ.

شۆڕش غه‌فووری: ئه‌گه‌ر بێت و زمانی یەكانگیرمان هەبێت، ئەوا شێوەزارەكانی دیكە لە نێو دەچن.

چی بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی بمێننه‌وه‌. ئێستا مەبەستم ئەوە نییە كە زمانی یەكانگیر دەبێ هەبێت، نا بە پێچەوانەوە بۆ نمونه‌ كەسێكی هەورامی حەزی لەوەیە كە شێوەزارەكەی ئه‌ویش بە زیندوویەتی بمێنێتەوە.

بۆیه‌ئەوە ترسی زۆرێك لەو كەسانەیە كە بە شێوەزارەكانی دیكە قسە دەكەن و شێوه‌زاره‌كه‌یان زاڵ و ئاخێوه‌رێكی زۆری نییه‌؟
حه‌سه‌ن قازی: من باسی ڕه‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و ترسه‌م کرد. بۆ نموونه‌ ئاخێوانی شێوەزارەكانی دیكە ئەو زمانە پاراوەیان نەماوە كە پێشتر هەیانبووە، دیاره‌(پاراو)بوون و نه‌بوون شتێکی ڕێژه‌ییه‌ و به‌گشتی له‌ ڕووی زمانناسییه‌وه‌ نرخێکی تایبه‌تی نییه‌.

شۆڕش غه‌فووری: باشە جەنابتان و چەند كەسێكی دیكە هه‌ن كە وەها بیر دەكەنەوە و لە بەرامبەر ئێوەیشدا كەسانی شارەزا و پسپۆڕ هەن كە به‌ پێچەوانەی ئیوەوە كار دەكەن و خۆیشتان ئەوە دەزانن!
حه‌سه‌ن قازی: هه‌بوونی بۆچوونی جیاواز له‌سه‌ر بنه‌مای زانست و مه‌نتیق زۆر ئاساییه ‌به‌ڵام که‌سێک ئینکاری ڕاستییه‌کی به‌رچاو بکا هه‌زار زه‌نگوڵه‌ی دوکتۆر و مامۆستا و پسپۆڕیشی به‌ خۆیه‌وه ‌هه‌ڵاوه‌سیبێ قسه‌که‌ی دوو پووڵی سووتاویش ناهێنێ.

شۆڕش غه‌فووری: كەوابێت ئه‌و ترس و دڵەڕاوكێیه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر لەنێوچوونی زمان لەسەر شێوەزارەكانی كوردی؟
حه‌سه‌ن قازی: نا نییه‌، هیچ هێزێک له ‌دنیادا نییه‌ بتوانێ پێشی تۆی هه‌ورامی بگرێ، بۆ وێنه‌ له‌ فه‌یسبووکدا به‌ که‌یفی خۆت باس له ‌مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی ڕا بگره ‌هه‌تا فیزیک و شیمی بکه‌ی به ‌هه‌ورامی.

چ که‌سێک ئه‌و هێزه‌ی هه‌یه‌پێشت پێ بگرێ؟ پێكەوەگونجانی ئیتنیكی و دواجاریش ناوچەیی وای لە كورد بە گشتی كردووە كە لە زماندا كێشەیه‌کی ئه‌وتۆیان نەبێت.

شۆڕش غه‌فووری: ئێوە لەسەر ئەو قەناعەتەن كە ڕەواڵی زمان ئێستا هیچ كێشەیەكی نییە؟
حه‌سه‌ن قازی: به‌ڵێ هێندێک کار هه‌یه‌ ده‌بێ بکرێ. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ده‌زگایه‌کی هه‌واڵ له‌ هه‌رێم هه‌یه‌لە ژێر چەتری سازکردنی زمانی “یەکگرتوو”دا خەریکە نووسینی سۆرانی “دێنێتە تێکدان”! ئاگات لەو هەموو ئەیل و مەیلە هەیە دەینووسن.

ئه‌گه‌ر ده‌زگایه‌کی به‌رپرسیار هه‌با، ده‌بوو ووشدارییان پێ بدا، ئه‌وه‌ گاڵته‌کردنه ‌به‌ عه‌قڵی خه‌ڵک.

له ‌فه‌یسبووکدا به ‌قه‌ولی خۆیان له‌سه‌ریان هاتووه‌ته ‌نووساندن.

ده‌ڕاستیدا به‌و کاره‌یان وه‌ک خۆیان ده‌ڵێن زمانی کوردی ‘دێته‌فوودان’ و ئه‌وه‌یش هه‌م گاڵته‌یه ‌به‌ شێوه‌زاره‌کانی دی و هه‌میش تێکدانی ڕاسته‌وخۆی ڕسته‌سازیی کوردیی سۆرانییه‌ و ئه‌گه‌ر پێشی ئه‌و سه‌رهڕۆییه‌ “نه‌یه‌ته‌گرتن” ئه‌وا ته‌ختی پشتی ئه‌و شێوه‌زاره‌ی زمانی کوردی که ‌له‌چاو ئه‌وانیتر ئه‌و هه‌موو په‌سنه‌ی ده‌درێ له ‌زه‌وی ده‌دا.
***

hewler

Advertisements

تاگەکان: , , , , , , , ,

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s


%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: