پیرانشار له نێو ته‌می مێژوودا

له‌ ناوچه‌ى موکریان و به‌ تایبه‌ت ده‌شتى پڕ پیت و به‌ره‌که‌تى لاجان و پیران، لێڕه‌وار و له‌وه‌ڕگه‌ و کانگا و سه‌رچاوه‌ى ئاوى زۆر له‌ ناوچه‌ى مه‌نگوڕ و هه‌روه‌ها که‌ون بوونی ناوچه‌که‌، بۆته‌ هۆى هه‌ڵدان و په‌ره‌ ئه‌ستاندنى زیاتری ژیانى مادى و مه‌عنه‌وى دانیشتوان و به‌م جۆره‌ گه‌نـجینه‌یه‌کى پڕبایه‌خیان پێشکه‌ش به‌ شاره‌ستانیه‌تى مڕۆێ کردووه‌.

هه‌رله‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌وڵه‌ته‌کان، خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتانى ناوچه‌ و ده‌رودراوسێکان چاویان بڕیبووه‌ ئه‌م خاکه‌ ڕه‌نگینه‌ و به‌ ده‌یان جار گونده‌کانى کاول کران و خوێنى جووتیار و وه‌رزێڕان زه‌وى پێ دێرا.

ئه‌مـجار پاش دامرکانى ئاورى ڕق و کینى داگیرکه‌ران، چه‌رخی پێشکه‌وتن و شارستانیه‌ت وه‌گه‌ڕ که‌وتۆته‌وه‌، برینى به‌ره‌ى میراتگر ساڕێژ بۆته‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ فه‌رهه‌نگ و زانست بایه‌خى ڕاسته‌قینه‌ى خۆى په‌یدا کردۆته‌وه‌. شوێنه‌وارى به‌جێ ماو له‌ ناوچه‌ى پیرانشار، یادگارى سه‌رده‌مى شه‌ڕ و گیان به‌خت کردن، پاراستنى کولتوور و فه‌رهه‌نگ و مه‌زه‌ب و هه‌روه‌ها خۆڕاگرتن له‌ به‌رانبه‌ر هێرشى داگیرکه‌ران دایه‌.

به‌داخێکى گرانه‌وه‌ ده‌بێ بڵێین ته‌نانه‌ت لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کى ساکارى مێژووییش سه‌باره‌ت به‌م میراته‌ گه‌وره‌یه‌ى ناوچه‌که‌مان نه‌کراوه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش شاهیدى خامۆشى و بێده‌نگى مێژووین سه‌باره‌ت به‌ ناوچه‌ى پیرانشار. داخى گه‌وره‌تر کۆڵینه‌وه‌ى شه‌وانه‌ى هه‌ندێک تاقمى دزى میراتى فه‌رهه‌نگیه‌ که‌ دوور له‌ چاوى خه‌ڵکى ناوچه‌ و کاربه‌ده‌ستان به‌ ئه‌نـجام ده‌گات و زۆرتر مێژوو له‌ بێده‌نگى خۆىدا به‌رده‌وام ده‌کات …
پیرانشار به‌شێک له‌ کوردستانى موکریانى ئێستایه‌. ئه‌م وڵاته‌ له‌ ڕۆژگارانى مێژوویدا به‌ ناوه‌کانى ‘مادى بچووک’ و ‘مێد’ و ‘مه‌یدیا’ ناوبانگى ده‌رکردبوو. ئێستاش ئاسه‌وارى قه‌ڵاکانى په‌سوێ، جه‌ڵدیان، گردى مه‌رقه‌دى لاوێن، قۆڵى ئاسنگه‌ران له‌ قه‌ڵاته‌ڕه‌شێ و ده‌یان شوێنى تر یادگارى ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌.

هه‌روه‌ها گرده‌کانى، گردئاشه‌وان، قه‌ره‌ خدر، قه‌ڵاتى شیناوێ یادگارى ده‌ورانى ‘ئۆرارتوویى’یان پێوه‌ دیاره‌. هه‌ندێک له‌ گونده‌کانى مێژوویى شارستانى پیرانشار بریتین له‌:

په‌سوێ، جه‌ڵدیان، قوببه‌، زێوکه‌، ماشکان، سێڵوێ، گردى کاولان، توان، ئه‌ندێزێ، خورینج، کوندرێ، گردکسپیان، شنۆزه‌نگ، لاوێن، گردئاشه‌وان، لک بن، حوجران، شارستێن، شه‌ختان، به‌ستام به‌گ، سه‌ڵۆس، گوله‌ک، که‌وپه‌ڕ، سێوێ گه‌ده‌، ترکه‌شى به‌ره‌وه‌، هه‌نگه‌وێ، قه‌ڵاتى مه‌نگوڕان، قه‌ڵاتى مووتاوێ، جه‌ڕان، شیناوێ، قه‌ڵاته‌ڕه‌ش، زێوه‌، کۆنه‌لاجان و دێڵزێ. قه‌ڵات و قه‌ڵاتگه‌ نیشانده‌رى ئاوایى گه‌وره‌ و گرینگ له‌ ڕابردوودایه‌.

هه‌روه‌ک ده‌زانین قه‌ڵات و قه‌ڵاتگه‌ جێگایه‌کى به‌رز و بڵیندن که‌ بۆ ئه‌رکى پاسه‌وانى و پارێزگارى له‌ دانیشتوانى قه‌ڵا یان خه‌ڵکى ئاوایى و شار ته‌رخان کراون و یادگارى مێژوویى هه‌ر ناوچه‌یه‌کن. قه‌ڵاتى جه‌ڵدیان (5000 ساڵ به‌ر له‌ زایین)، قه‌ڵاتى مووتاوێ (2500 ساڵ به‌ر له‌ زایین)، قه‌ڵاتى شیناوێ (هه‌زاره‌ى یه‌که‌مى به‌ر له‌ زایین)، قه‌ڵاتى شا(900 ساڵ به‌ر له‌ زایین) و قه‌ڵاى په‌سوێ گرینگترینى ئه‌م شوێنه‌وارانه‌ى ناوچه‌ى پیرانشارن. قه‌ڵات و قه‌ڵاتگه‌ له‌ دیارده‌کانى سروشتى پێک هاتوون یان به‌ ده‌ستى مڕۆێ دروست کراون که‌ به‌ ناوى ‘تووره‌که‌ڕێژ’ ده‌ناسرێن. به‌رزایى قه‌ڵاتگه‌ به‌ مام ناوه‌ندى ده‌گاته‌ 30 هه‌تا 40 میتر و لێکۆڵینه‌وه‌کانى شوێنه‌وارناسان پێشانى داوه‌ که‌ ئه‌م شوێنه‌وارانه‌ پتر له‌ جارێک که‌ڵکیان لـێ وه‌رگیراوه‌ و چه‌ندین سه‌رده‌مى ژیانى مرۆڤیان به‌ خۆوه‌ بینیوه‌.

ئه‌وه‌ى که‌ ئێستا له‌ ته‌نیشت هه‌ر گوند و ئاوایه‌ک قه‌ڵات و قه‌ڵاتگه‌ ده‌بیندرێ، به‌ڵگه‌ى زیندووى کۆن بوونى ناوچه‌ى پیرانشاره‌. با ئه‌مـجاره‌ باسێکمان هه‌بێ له‌ مه‌ڕ ته‌پک و گرده‌کانى ناوچه‌.
له‌م جێگایانه‌ى شوێنه‌وارى خۆڵه‌مێش، شت ومه‌ک و ئامرازى شه‌ڕ یان خواردنیان تێدا دۆزراوه‌ته‌وه‌. هه‌ندێک له‌م ته‌پک و گرده‌ کۆنینانه‌ى ناوچه‌ به‌ ناوى ‘کوڵ ته‌په‌’ ناسراون. وشه‌ى ‘کوڵ یان ‘گوڵ’ له‌ شێوه‌ى په‌هله‌وى و ئازه‌رىدا هه‌رکام مانایه‌کیان هه‌یه‌.

له‌ فارسیدا به‌ ماناى ئاور و گڕى ئاگره‌ و له‌ زمانى ئازه‌ریش دا به‌ ماناى خۆڵه‌مێش و ده‌ زمانى کوردى کۆنیش دا ماناى (ئاگر) ئه‌دات. هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ‘کوڵخان’ به‌ ماناى سۆبه‌ و ‘موغارى’یه‌. وشه‌ى ‘گوڵ’ پاشان ئاڵ وگۆڕى به‌ سه‌ردا هات و وه‌ک ‘کوڵ’ به‌ کاریان هێنا.
‘کوڵته‌په‌’ نیشانێک له‌ ئاورى ده‌ خۆىدا نیهان کردووه‌ و ئاورگه‌ى سه‌رده‌مى کۆنى ئه‌م ئاو و خاکه‌یه‌. یادگارى سه‌رده‌مێکه‌ که‌ ئاته‌شگایه‌کى زۆر له‌م ناوچه‌دا سه‌ریان به‌ره‌و ئاسـمان به‌رز کردبۆوه‌ و ئاگر له‌ لایه‌ن ئاگرپه‌رستانى زه‌رتوشتى جێگاى ڕێز و قه‌در بووه‌.

بێ هۆ نیه‌ ناوچه‌کانى لێوارى گۆلى ورمێ به‌ مه‌ڵبه‌ندى ژیان و له‌ دایک بوونى زه‌رتوشت پێغه‌مبه‌رى کوردى ئێرانى ده‌زانن و به‌ یه‌ک واته‌ ‘سه‌رده‌شت’ى ئه‌مڕۆ به‌م شوێنه‌ دائه‌نێن.
کوڵته‌په‌ ئاورگه‌یه‌کى بچووک له‌ سه‌رده‌مى خۆىدا بووه‌ و ئاوربانان (ئاتۆربان) ئه‌رکى پارێزگارى له‌ ئاگریان وه‌ک هێزى خاوه‌ن تین و گه‌رما به‌ ئه‌ستۆوه‌ بووه‌. خۆڵه‌مێشى جێماو له‌ کوڵته‌په‌ به‌ درێژایى زه‌مان له‌ سه‌ر یه‌ک کۆ بۆته‌وه‌، ته‌پکێکى دروست کردووه‌ که‌ ئێستا به‌ شێوه‌ى ‘کوڵته‌په‌’ ده‌یبینین.
کوڵته‌په‌ له‌ ته‌واوى ناوچه‌کانى دراوسێش ده‌بیندرێ و مه‌ڵبه‌ندى ئێمه‌ش یه‌کێک له‌م شوێنه‌وارانه‌یه‌. به‌ر له‌وه‌ى که‌ زه‌رتوشت بێته‌ دنیا، گه‌لانى ئێرانى و به‌ تایبه‌تى دانیشتوانى ده‌ور و پشتى گۆلى ورمێ ئایینى ‘مه‌زدا په‌رستى’یان له‌ نێودا باو بووه‌ و وه‌ک ئامۆزایانى هیندى، مردوویان له‌ جێگایه‌کى تایبه‌تى ده‌سووتاند، که‌وابوو خۆڵه‌مێشى نێو کوڵته‌په‌ به‌رهه‌مى سووتانى دار و ده‌وه‌ن و ته‌رمى مردۆکانه‌. کوڵته‌په‌ى گوندى ‘سه‌رووکانى’ له‌ ناوچه‌ى لاجانى پیرانشار، یه‌کێک له‌م شوێنه‌ باس کراوانه‌یه‌ که‌ به‌ بیری پیرانى به‌ ساڵاچوودا دێت که‌ زه‌مانێک جێگایه‌کى یه‌کجار ئاسته‌م بۆ هات وچۆ بووه‌ و قامیشه‌ڵێنێکى زۆرى له‌ ده‌وروپشت دا بووه‌.

له‌م شوێنه‌دا ئاسه‌وارى کۆنینه‌ى زۆر به‌نرخ دۆزراوه‌ته‌وه‌ … دوکتۆر به‌همه‌ن که‌ریـمى ساڵى ١٣١١ى هه‌تاوى هاتۆته‌ لاجان و باسى کوڵته‌په‌ى سه‌رووکانى ده‌کات و به‌ ناوى ‘گوڵی ته‌په‌’ى سه‌رووکانى ناوى ده‌با. به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ ئاورگه‌کانى ناوچه‌ وا باشه‌ باسى ئاته‌شکه‌ده‌ى ‘سه‌رى کووره‌’ى ناوچه‌ى مه‌نگوڕایه‌تى پیرانشار بکه‌ین، که‌ به‌رانبه‌ر به‌ گونده‌کانى ‘سه‌ڵۆس’ و ‘وه‌رمیشان’ و له‌م لاوه‌ گوندى ‘گوله‌ک’ هه‌ڵکه‌وتووه‌.
به‌رزایى دوندى کێوى ئاورگه‌ى سه‌رى کووره‌ ده‌گاته‌ ٣٦٠٠ میتر له‌ ڕێکى ده‌ریاوه‌ و سرنـجى هه‌ر ڕێبوار و بینه‌رێک بۆ لاى خوى ڕاده‌کێشى. به‌داخه‌وه‌ فۆرمى سه‌ره‌کى و ڕاسته‌قینه‌ى ئاته‌شکه‌ده‌که‌ نه‌ماوه‌ و کاتى خۆى وه‌ک ته‌ندوور و کووره‌ى ڕه‌ژى ساز کردن چووه‌. ئێستاش له‌ به‌رزایى ئه‌م جێگایه‌ به‌ردى سووتاو هه‌ر ماوه‌.

به‌ گوێره‌ى وته‌ى تێکه‌ڵاو به‌ ئه‌فسانه‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌، هاوکات ده‌گه‌ڵ له‌ دایک بوونى حه‌زره‌تى موحه‌مـمه‌د(د.خ) و شکانى تاقی که‌سرا، ئاورى ئه‌م ئاته‌شکه‌ده‌یه‌ش خامۆش بۆته‌وه‌. سه‌رى کووره‌ جێگاى عیباده‌ت و ڕاز و نیازى گه‌وره‌کانى زه‌رتوشتى بووه‌ که‌ کات و ساتى تایبه‌تى له‌ ساڵ بۆ به‌جێ هێنانى ئایینى مه‌زهه‌بى و قوربانى کردن کۆ ده‌بوونه‌وه‌. یه‌کێک له‌ که‌سایه‌تی یه‌ مه‌زنه‌کانى ده‌ورانى ساسانى به‌ ناوى ‘کرتیر’ له‌ سه‌ر – تاشه‌به‌ردێک باسى ته‌واوى ئاورگه‌کانى ناوچه‌ ده‌کات و ده‌ڵێت: من له‌ سه‌رانسه‌رى موڵکى ساسانیدا ئاورى ئاته‌شکه‌ده‌کانى ‘ئاتۆرپاتکان’ ، ‘میشان’ و …م گه‌شاوه‌ ڕاگرت.

ئایا ئه‌م ئاورگه‌یه‌ى که‌ کرتیر به‌ ناوى ‘میشان’ باسى ده‌کات هه‌مان سه‌رى کووره‌ى خۆمان نیه‌ که‌ له‌ نیزیک گوندى ‘وه‌رمیشان’ هه‌ڵکه‌وتووه‌؟ با ئه‌مـجار باسێکمان هه‌بێ له‌ مه‌ڕ گۆڕستانه‌کانى که‌ونى ناوچه‌. سه‌باره‌ت به‌ شێوه‌ى ناشتنى مردوو له‌ ڕۆژگارانى مێژوویدا ده‌بێ بڵێین له‌ هه‌ر سه‌رده‌مێک دا ڕێ و ڕه‌سـمى تایبه‌تى خۆى هه‌بووه.

سه‌رده‌مێک که‌ ئایینى زه‌رتوشتى، بیر و باوه‌ڕى مه‌زهه‌بى خه‌ڵک بووه‌، گۆڕێکمان وه‌به‌ر چاو ناکه‌وێ، هۆى ئه‌وه‌یه‌ که‌ زه‌رتوشتیه‌کان مردوویان به‌ خاک نه‌ده‌سپارد به‌ڵکوو ده‌یانسووتاند. که‌وابوو گۆڕێکى زه‌رتوشتیمان نیه‌. ده‌سته‌یه‌ک له‌ گۆڕه‌کانى ناوچه‌ وه‌ک سه‌رده‌مى ئێستا ده‌چن و کێلى قه‌بر بۆ نیشانه‌ کردنى مردوو دیارى کراون. له‌ نێو هه‌ندێک له‌م گۆڕانه‌ که‌ به‌ هۆى با و باران یان کێشانى ڕێگا و بان له‌ ناخى گڵدا هاتوونه‌ته‌ ده‌ر، ئامرازى شه‌ڕ و ئه‌رکان یان که‌ره‌سه‌ى خواردن دۆزراوته‌وه‌. ئه‌م ده‌سته‌ گۆڕستانه‌ کۆنینانه‌ى ناوچه‌ هى سه‌ده‌ى یه‌که‌مى زایینین.

له‌ نیوه‌ى هه‌وه‌ڵى سه‌ده‌ى یه‌که‌مى زاینیدا ڕێوشوێنى ناشتنى مردوو له‌ نێو کووپه‌ڵه‌ى گڵدا بۆته‌ باو. سه‌رى کووپه‌ پاشان به‌ تاشه‌به‌رد داپۆشراون و پیوڕێژ کراون. هه‌ندێک له‌م کووپه‌ گۆڕانه‌ هى سه‌رده‌مى دووهه‌مى زایینه‌ و جارى وایه‌ له‌ نێویان دا که‌ره‌سه‌ى گڵى وه‌ک قاپ و قاچاخ و… بیندراوه‌ته‌وه‌.

ده‌سته‌یه‌ک له‌ گۆڕستانه‌کانى ناوچه‌ى پیرانشار له‌ کۆنه‌وه‌ به‌ ناوێکى تایبه‌تى ناسراون و فۆرمى قه‌بره‌کان نیشانده‌رى ئه‌م ڕاستیه‌ن که‌ سه‌رده‌مێک گه‌لانى تر وه‌ک غه‌یرى کورد و موسوڵمان له‌م شوێنه‌دا نیشته‌جێ بوونه‌ وه‌ک ‘کێله‌ کونتێ’ و ‘قه‌بره‌ قۆج’ له‌ گوندى زێوکه‌ى لاجان، ‘قه‌بره‌ فه‌له‌’ له‌ گوندى سێڵوێ، کێله‌ سپى’ له‌ گوندى ده‌ڵاوان، ‘گردى قه‌بران’ له‌ کوندرێ، گۆڕستانى ‘نوزه‌ڵێ’ له‌ گوندى په‌سوێ و گردى قوببه‌ … ئینجا با باڵى به‌رزه‌فڕى خۆمان به‌ره‌و سه‌رده‌مێک لێک بده‌ین که‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌ ناوى ‘پارسوا’ ناسرابوو. مێژوو له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: قه‌ومى پارس له‌ ڕه‌وتى هاتنیان بۆ ئاسیای نێوه‌ڕاست و مێزۆپۆتامیا (بین النهرین) و کوێستانه‌کانى زاگرۆس له‌ ناوچه‌ى پارسوادا نیشته‌جێ بوون.

مینۆرسکى ڕۆژهه‌ڵات ناسى به‌ناوبانگ ده‌نووسێ: به‌ بیر و ڕاى من پارسوا ده‌بێ هه‌ر ئه‌م جێگایه‌ بووبێت که‌ ئێستا پێى ده‌ڵێن ‘په‌سوه‌’ یا ‘په‌سوێ. په‌سوێ ناوى گوندێکى گه‌وره‌ى ناوچه‌ى لاجانه‌ و وێده‌چى ئه‌م گونده‌ش له‌ ‘پارسوا’ ڕا هاتبێ به‌ تایبه‌ت که‌ شوێنى په‌سوێ و وڵاتى پارسوا یه‌ک ده‌گرنه‌وه‌. کاک مه‌حـموود پێدرام سه‌باره‌ت به‌ ناوى ئه‌م گونده‌ بیر و ڕایه‌کى جیاوازى هه‌یه‌ و ده‌ڵێ: ده‌ زمانى کوردىدا ده‌توانین (س) له‌ جیگاى (ش) به‌ کار بهێنین و بڵێین په‌سوێ یان پاشوێ به‌ ماناى پاش ئه‌وێ ‘قه‌ڵاتى شا’یه‌ و ده‌گه‌ڵماناى پارسوا که‌ ته‌نیشت و که‌نار ده‌ مێشک دا زیندوو ئه‌کاته‌وه‌، یه‌ک ده‌گرنه‌وه‌.

ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ بیر و بۆچوونى کاک مه‌حـموودى پێدرامه‌ و به‌ڵگه‌ى مێژوویى له‌ ده‌ست دا نیه‌، ئه‌گینا گوندى په‌سوێ و قه‌ڵاتى شا ئێستاش لێک دوورن و به‌ تایبه‌ت ئه‌وده‌م که‌ وه‌سیله‌ى هات وچۆ وه‌ک ماشێن نه‌بووه‌ … به‌ڵگه‌کانى مێژوویى له‌ بوونى وڵاته‌کانى ‘مێهرى’ و ‘کاراڵا’ له‌ سه‌رچاوه‌ى چۆمى ‘زێ’دا ئاگادارمان ده‌کا که‌ ده‌که‌وێته‌ لاجانى ئێستا و به‌تایبه‌تى ناوچه‌ى ‘به‌ربنه‌’ى لاجان.

ئه‌م دوو وڵاته‌ بچووکه‌ ده‌گه‌ڵ پارسوا هاوسنوور بوونه‌. ‘ئاشۆر بانیپاڵ’ له‌ پێنجه‌مین هێرشى خۆىدا بۆ وڵاتى پارسوا باسى داگیر کردنى چه‌ندین قه‌ڵا و شار له‌ ناوچه‌کانى ژێر ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌تى مانایى ده‌کا و ده‌ڵێت: من به‌رده‌وام هه‌شت شار و ناوچه‌ له‌ وانه‌ ‘قه‌ڵاى بۆشتۆ’م داگیر کرد و پاشان شارى ‘شوردیرا’م سه‌رله‌نوێ له‌ چه‌نگ نه‌یاران ده‌رهێنایه‌وه‌. کاک مه‌حـموود پێدرام قه‌ڵاى بۆشتۆ به‌ ‘قه‌ڵاتى شا’ له‌ ناوچه‌ى سه‌رشاخانى لاجان ده‌زانێ و شارى شوردیرا به‌ گوته‌ى ئه‌و شارێک بووه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ى چۆمى زێى بچووک’دا. به‌ڵگه‌کانى مێژوویى باسى په‌لامارى ‘سارگۆنى دووهه‌م’ شاى ده‌وڵه‌تى ئاشۆرى بۆ ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌کات. سارگۆن له‌ نێوان ساڵه‌کانى ٧٢٢ هه‌تا ٧٠٥ى به‌ر له‌ زایین دا حکوومه‌تى به‌ ده‌سته‌وه‌ بووه‌. مێژوو له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: سارگۆن له‌ مووسڵ ڕا به‌ره‌و ئێران هات و له‌شکرى کێشایه‌ ئه‌م خاکه‌.

له‌ ڕه‌وتى ئه‌م له‌شکرکێشانه‌دا خه‌ڵکى وڵاتى مانایى ئارد و شه‌ڕاب و که‌ل و په‌لى ترى پێداویستى ئه‌وانیان دابین ده‌کرد. سارگۆن له‌ سوله‌یـمانى کوردستانى ئێراق تێپه‌ڕى و گه‌یشته‌ چۆمى زێ یه‌. له‌م چۆمه‌ په‌ڕێوه‌ و ئه‌مـجار له‌ شوێنیکى که‌ ئێستا به‌ ناوی په‌سوێ و لک بن و مه‌یدان ناسراوه‌، چل و دوو که‌س له‌ سه‌رکرده‌کانى عێل و وڵاته‌کانى بچووکى ناوچه‌ى به‌ خزمه‌ت گه‌یشت و سه‌رجه‌م سارگۆنى دووهه‌میان به‌ مه‌زن و سه‌رکرده‌ى خۆیان قبووڵ کرد.

هه‌روه‌ها خه‌ڵات و زێڕ و ئه‌سپ و که‌ره‌سه‌یه‌کى زۆریان پێشکه‌ش کرد. سارگۆن فه‌رمانى دا له‌ سه‌ر دیوارى قه‌ڵا و قه‌ڵاتگه‌کان ئاڵاى سه‌رکه‌وتن بچه‌قێنن و هه‌روه‌ها له‌ که‌نار شارى ‘لاتاش’ که‌ ده‌که‌وێته‌ نێوان په‌سوێ و مه‌هابادى ئێستا و له‌ ته‌نیشت ‘قه‌ڵاى سینى هینوو’ واته‌ قه‌ڵاتى په‌سوێ’ ، ‘ئوللۆسۆنۆ’ شاى ده‌وڵه‌تى مانایى به‌خشى. ئوللۆسۆنۆ له‌ لایه‌ن سارگۆنى دووهه‌مه‌وه‌ کرابوویه‌ شاى مانایى، به‌ڵام پاشان له‌ ئه‌مر و فه‌رمانى ئه‌و ده‌رچوو تا ئه‌وه‌ى که‌ له‌م هێرشه‌دا سه‌رله‌نوێ هاته‌وه‌ ژێر فه‌رمانى سارگۆن. به‌ڵام له‌ سه‌رده‌مى هاتنى سپاى ئیسلام، ناوچه‌ى ئێستاى پیرانشار به‌ ناوى ‘سه‌ڵڵه‌ق’ ده‌ناسرا و له‌م شوێنه‌دا کورده‌کانى ‘هه‌زبانى’ نیشته‌جێ بوون که‌ پاشان به‌ ناوى ‘ڕاوه‌ندى’ و ‘ڕه‌وادى’ هاتنه‌ ئارا. پاش ئه‌وه‌ى که‌ وڵاتى کوردستان و ئازه‌ربایـجان له‌ ده‌ست خه‌لیفه‌کانى عه‌بباسى هاته‌ده‌ر و هاروونه‌ڕڕه‌شید هاته‌ سه‌رکار، ئیبڕاهیم ناوێکى کرده‌ وه‌زیر.

ئیبڕاهیم له‌ پاشان هاته‌ لاجانى ئێستا و ده‌گه‌ڵ کچى حاکمى ئه‌وده‌مى گوندى قه‌ڵاتى مووتاوێ زه‌ماوه‌ندى کرد و کوڕێکیان بوو به‌ ناوى ‘ده‌یسیم.’ ده‌یسیم ته‌واوى ئازه‌ربایـجان و کوردستانى خسته‌ ژێر چاوه‌دێرى و پاشان ده‌گه‌ڵ ده‌یله‌مى و لاهیجانیه‌کانى ئێستاى باشوورى ئێران، تێکه‌وت به‌ڵام به‌ هۆى خه‌یانه‌تى سه‌رکرده‌کان، نه‌یتوانى سه‌رکه‌وێ و ناوچه‌ى ئێستاى لاجان که‌وته‌ ده‌ست ئه‌وان.

وێده‌چێ ناوى ‘لاجان’ یان ‘لاهجان’ له‌ لایه‌ن ده‌یله‌مى و لاهیجانیه‌کانه‌وه‌ داندرابێ. ئه‌ویش به‌ هۆى زه‌نوێر و سه‌رسه‌وز بوونى ناوچه‌، ئه‌گینا لاجان و لاهجان به‌ مانای شوێن و جێگاى په‌روه‌رده‌کردنى کرمى ئاوریشمه‌ و ده‌گه‌ڵ تایبه‌تـمه‌ندىیه‌کانى ئه‌مڕۆ و ئه‌وده‌مى لاجان یه‌ک ناگرێته‌وه‌. حوسێن حوزنى موکریانى ده‌نووسێ: ساڵى ٤٢٩ى کۆچى ئۆغۆزه‌کانى پێشڕه‌وى سڵجووقیه‌کان، هێرشیان هێنایه‌ سه‌ر عه‌شایرى هه‌زبانى به‌ڵام سه‌رنه‌که‌وتن.

ئۆغۆزه‌کان ده‌یان ده‌ست درێژى تریشیان بۆ هه‌زبانیه‌کان هێنا و ئێستاش ناوى گونده‌کانى ‘گردى مرادبه‌گى’ ، ‘قوباد به‌گیان’ ، ‘به‌ستام به‌گ’ ئۆغه‌ن و … یادگارى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ هه‌رماون. ئۆغۆز له‌ لایه‌ن خه‌ڵکى ناوچه‌وه‌ به‌ ناوى ‘تورکه‌ ڕه‌شه‌’ ناسراون و هه‌روه‌ک ده‌زانین سڵجووقیه‌کانیش تورک زمان بوون. لاپه‌ڕه‌کانى مێژوویی پیرانشار یادگارى سه‌رده‌مى ئیسلام و سوپاى عه‌ڕه‌به‌کانیشى پێوه‌ دیاره‌. پتر له‌٣٠٠ چاک و پیر و شه‌خس و نه‌زه‌رگه‌ى ناوچه‌، شاهیدى زیندووى ئه‌م ئیددیعایه‌ى ئێمه‌ن.

به‌ڵگه‌یه‌کى مێژوویى سه‌باره‌ت به‌ هێرشى سپاى ئیسلام به‌ سه‌رکردایه‌تى ‘خالیدى کوڕى وه‌لید’ بۆ ناوچه‌ى پیرانشار و گوندى شارستێن له‌ ناوچه‌ى مه‌نگوڕایه‌تى ئاگادارمان ئه‌کا و هه‌روه‌ها له‌ بوونى قه‌ڵاى پته‌وى ئه‌م گونده‌ و شاى وڵاتى مه‌نگوڕایه‌تى ‘مه‌نـجوورات’ ده‌دوێت.
به‌ یه‌ک وته‌ گونده‌کانى ‘گردڕه‌حـمه‌ت’ و ‘گردشه‌یتان’ شاهیدى شه‌ڕى نێوان سپاى ئیسلام و کورده‌کانى هه‌زبانى له‌ لایه‌کى تره‌وه‌ بووه‌ …

ئه‌مـجار با ڕۆچنێک بکه‌ینه‌وه‌ له‌ ده‌ریای فۆلکلۆر و په‌نا به‌رینه‌ به‌ر به‌یته‌کانى کوردى.
ئه‌گه‌ر سه‌یر بکه‌ینه‌ به‌یتى ‘برایم و مه‌حـمه‌ڵى ده‌شتیان’، ناوى ‘چه‌لیان’ وه‌به‌رچاو ده‌که‌وێت. به‌ پێى ده‌قى ئه‌و به‌یته‌ میر زۆرابـخان حاکمى شارى چه‌لیان بووه‌ که‌ به‌ هۆى پیرى و بێ ده‌سه‌ڵاتى حوکماتى داوه‌ته‌ ده‌ست په‌ریـخانى کچى. په‌ریـخان زۆر به‌ زیبک و زاکوون بووه‌ و له‌ هه‌مان حاڵیش دا زۆر که‌یفى له‌ پیاوان هاتووه‌. تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ى که‌ ڕێبواران و که‌سانێکى که‌ خۆشى لێیان ده‌هات، بانگی ده‌کردنه‌ دیوه‌خان و داواى ده‌ست تێکه‌ڵ کردنى لێ ده‌کردن. ئه‌گه‌ر کابرا ڕازى بوایه‌ ئه‌وه‌ هیچ، ئه‌گه‌ر به‌رهه‌ڵستى کردبوایه‌، فه‌رمانى ده‌دا له‌ نێو چیغ دا بیسووتێنن. سه‌ره‌نـجام په‌ریـخان ده‌گاته‌ مه‌حـمه‌ڵ ناوێک که‌ بۆ فرۆشتنى مه‌ڕ و ماڵات دێته‌ شار.

په‌ریـخان خۆشى لێى دێت و له‌ دوایدا ڕه‌گه‌ڵى ده‌که‌وێ … ئێمه‌ لێره‌دا مه‌به‌ستمان لێکدانه‌وه‌ى فۆلکلۆرى نیه‌، هه‌ر بۆیه‌ سرنـجى خوێنه‌رانى تامه‌زرۆ بۆ شریته‌کانى تۆمارکراو یان کتێبى ‘توحفه‌ى موزه‌ففه‌رییه‌’ نووسراوى ئۆسکارمان ڕاده‌کێشین. خوالـێخوش بوو مامۆستاى پایه‌به‌رزى کورد، هێمن شوێنى ڕووداوه‌که‌ ده‌باته‌ ناوچه‌ى سه‌رده‌شت و گوندى بێژوێ. به‌ڵام به‌ پێى سه‌فه‌ر و لێکۆڵینه‌وه‌ و چاوخشاندن به‌ سه‌ر نێوه‌رۆکى به‌یتى برایم و مه‌حـمه‌ڵى ده‌شتیان و هه‌روه‌ها به‌راورد کردنى له‌گه‌ڵ ڕاسته‌قینه‌، بۆمان ڕوون بۆوه‌ که‌ شوێنى ڕوودانى ئه‌م به‌یته‌، نزیک گونده‌کانى سێڵوێ و گردى کاولان و به‌ گشتى ناوچه‌ى به‌ربنه‌ى لاجانى پیرانشاره‌. وا ئاماژه‌ ده‌کرێ که‌ حاکمى شارى چه‌لیان میر زۆرابـخان بووه‌ و مه‌حـمه‌ڵ پاش هه‌ڵگرتنى په‌ریـخان په‌نا ده‌باته‌ ئه‌شکه‌وتى بێشوێ …

ئێستاش له‌ به‌ربنه‌ ئاسه‌وارى شارى ‘قه‌ره‌ چه‌لیان’ و ‘قه‌ڵاى میر زۆرابـخان’ و ‘ئه‌شکه‌وتى بێژ و به‌رانان’ (بێشوێ) هه‌رماوه‌. که‌وابوو وا باشه‌ هه‌ڵه‌ى خوالـێخۆش بوو کاک ‘عه‌لى حه‌سه‌نیانى’ش ڕاست بکه‌ینه‌وه‌ که‌ شوێنى ڕوودانى ئه‌م به‌یته‌ به‌ بێ به‌ڵگه‌یه‌ک و ته‌نیا به‌ بیر و بۆچوونى خۆى به‌ ناوچه‌ى شاروێران و گوندى دریاز داده‌نێ.

سه‌ره‌ڕاى ئه‌وانه‌ زۆر به‌یتى ترى کوردیـمان هه‌یه‌ که‌ ناوچه‌ى پیرانشار ده‌گرنه‌وه‌ وه‌ک: کانه‌بى، خه‌ج و سیامه‌ند، هه‌مزاغاى مه‌نگوڕ، کاک باپیری مه‌نگوڕ، شێخ ڕه‌ش و شێخ مه‌ند، سوارۆ، پایزه‌، ئازیزه‌ و چه‌ندى تر. مێژووى ناوچه‌ى پیرانشار له‌گه‌ڵ ناوى بڵباسیش تێکه‌ڵاوه‌. بڵباس مه‌به‌ست ناوى پێشووى عه‌شایری پیران و مه‌نگوڕ و مامه‌ش له‌ ئه‌م دیو و ئه‌و دیوى کوردستان له‌ ناوچه‌ى پیرانشاردا بووه‌.

شه‌ره‌فنامه‌ سه‌باره‌ت به‌ بڵباس ده‌نووسێ:
عه‌شیره‌ى ڕۆژه‌کى بریتى له‌ ٢٤ تایفه‌ له‌ ناوچه‌ى خوێت کۆبوونه‌وه‌ و دوازده‌یان ‘بڵباس’ و دوازده‌ى تریان به‌ ناوی ‘قوالیس’ جیا بوونه‌وه‌.
ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ ئیتر باسى ئه‌وه‌ ناکات که‌ ناوى بڵباس له‌ کوێڕا هاتووه‌ و به‌ چ مانایه‌که‌. یه‌که‌م سه‌رچاوه‌ که‌ ناوى بڵباسى تێدا هاتووه‌ قوڕئانێکى ده‌س نووسه‌ که‌ ئاماژه‌ى به‌ ناوى ‘مه‌نسوور کوڕی سادقى بڵباسى’ کردووه‌ …

بڵباسه‌کانى هه‌ردوو دیوى سنوور په‌یـمانى هاوکارى ناوچه‌ییان به‌ یه‌که‌وه‌ به‌ستبوو، ئه‌م هاوکارىیه‌ ساڵى ١٢٠٩ى هه‌تاوى له‌ لایه‌ن میر مـحه‌مه‌د، میرى گه‌وره‌ى سۆران له‌ ڕه‌واندز هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌. بڵباسه‌کان به‌ ده‌یان جار له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌کانى ناوه‌ندى ئێران و عوسـمانى و میرانى بابان و ئه‌رده‌ڵان و سۆران و موکرى په‌لامار دراون، به‌ڵام له‌ هه‌رکات دا وه‌ک هێزیکى به‌رگرى، خۆیان نواندوه‌ …

ناوچه‌ى پیرانشار رووداوگه‌لى زۆرى به‌ خۆوه‌ بینیوه‌. لێره‌دا ته‌نیا چه‌ند ڕووداوى گرینگیمان هه‌ڵبژارد که‌ دلۆپێک له‌ ده‌ریا بوو، ئه‌گینا ته‌نانه‌ت بڵباسه‌کان مێژوویه‌کى تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ …

Advertisements

تاگەکان: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s


%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: