بیركردنەوە لە زمانێكی تایبەت بۆ هەموو كوردستان، بیركردنەوەیەكی نازانستی و ناواقعیانەیە

هۆمەر دزەیی/ ئامادەكردنی: شۆڕش غەفووری
ڕۆژی سێشەممە، 24/6/2012ی زایینی، یەكیەتی نووسەرانی كورد ـ لقی هەولێر، ئێوارە كۆڕێكی بۆ هونەرمەند (هۆمەر دزەیی) ساز كرد كە تیایدا باسی زمانی ستانداردی كوردی لە باشووری كوردستان كرد. ئەمەیش كورتەیەكی قسەكانی دزەییە: وەك دزەیی گوتی “ئەم كۆڕە بەشێكە لەو تێزەی كە كاتی خۆی بۆ ماجستێر لە ئەمەریكا ئامادەم كردبوو كە نەكرا زیاتر ئیشی لەسەر بكەم، بۆیە ئێستا لەم كێشمەكێشمەی زمان ویستم پێشكەشی بكەمەوە.”

دزەیی باسی لەوە كرد كە ماوەیەكە لە لایەن كەسانی شارەزاوە پێشنیاری ئەوە دەكرێت بۆ ئەوەی زمانێكی ستاندارد لەو بنەزمان و زاراوانەوەوە دروست بكرێت، زمانێك كە هەموو پارچەكانی كوردستان لێی تێ بگەن و ببێتە زمانی گشت كورد و ئەمە كارێكی ئاسان نییە و هەموومانی تووشی بنبەست كردووە.” وەك هۆمەری هونەرمەند باسی لێوە كرد كە بەم كارەمان دەبێت كورد سەرەتا دەستبەرداری ئەو هەموو هەوڵانە بێت و كارەكان لە خۆمان ئاڵۆز نەكەین كە كردوومانە. “بە سۆز و عاتیفەی نیشتمانپەروەرییەوە خۆمان بەو بیرۆكەیەوە شۆڕ كردووەتەوە كە هەر چوار پارچەی كوردستان یەكە و ئەوە سنوورە دەستكردەكانن جیایان دەكاتەوە، بۆیەیش دەبێت زمانێكیشی هەیە.

ئەم خۆشۆڕكردنەوەیە بە قسە خۆشە، بەڵام داخی لە جەرگم زۆر دوورە لە واقیع.”

دزەیی واقیعی بەوە لێك دایەوە كە هیچ بەشێكی كوردستان سەربەخۆ نییە و ئەگەر سەربەخۆییشیان بە دەست هێنا، كێ دەڵێت دەبنە یەك دەوڵەت و ئەگەر توركیا بووە ئەندامی ئەورووپا كە ئەوكات كوردستانەكەیشی دەبێتە ئەورووپایی بە هەموو مافە ئەرووپییەكانەوە، كەواتە كێ دەڵێت ئەو كات خۆیان دەكەنەوە بە ئاسیایی و دێنەوە لای كوردستانە ئاسیاییەكان.”

هۆمەر دزەیی بە جدییەوە باسی لەوە كرد كە “هەر بە خەیاڵ و دۆنكیشۆتئاسا، سەرگەرمی داتاشینی یەك زمانی ستاندارین بۆ كوردستانێكی دیسان هەر بە خەیاڵ بە یەكگرتوو.”

پاشان هاتەوە سەر ئەو كوردستانانەی كە لەگەڵ عەرەبەكاندا هاوسنوورن و گوتی: “ئێمە بە هیچ شێوەیەك تایبەتمەندی عەرەبە فاشیل و فاشیستەكانی دەوروبەری خۆیشمان وەبەرچاو ناگرین. ئەوان نێزیكەی بیست وڵاتی سەربەخۆن كە هەر هەموو لەسەر دەریان، ئێمە هێشتا سەربەخۆ نین و هەر چوار لامان بە نەیار گیراوە.

عەرەب پتر لە دووسەد ملیۆنن و ئێمە زۆر كەمترین. عەرەب ئابوورییەكی زۆر پتەویان هەیە كە هەموو دنیا ماستاوی بۆ دەكات، ئێمە ئەوەیشمان نییە. عەرەب یەك ملیار موسوڵمانی دنیا پشتگیرییان لێ دەكەن، ئێمە دۆستمان لە ناو ئەوانیشدا زۆر كەمە. عەرەب ژمارەیەكی زۆر بیرمەند و شاعیر و زانای هەیە كە ئێمە نیمانە.

عەرەب زمانێكی ستانداردی زۆر بەهێزی هەیە كە ئێمە ئەوەیشمان نییە.

عەرەب بەو هەموو توانا بەشەری و ئابووری و سیاسییەی كە هەیانە، چەندین ساڵە لە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێكی عەرەبی یەكگرتوو و بەهێزن، بەڵام پاشان لێی پاشەگەز بوونەوە و نەیانتوانی، باشە ئەم بیرۆكەیە بۆ كوردی بێدەسەڵات چۆن مسۆگەر دەبێت.”

پاشان دزەیی باسی لە وڵاتانی دیكەی دنیا و تایبەتمەندییە زمانییەكانیانی كرد و نمونەی هێنایەوە كە “حەڤدە هەژدە وڵاتی ئەمەریكای لاتین جگە لە بەڕازیل هەن زمانی زۆربەیان ئیسپانۆلییە بۆ نابنە یەك دەوڵەت. وڵاتانی وەك ئێران و ئەفغانستان و تاجیكستان بۆ نابنە یەك وڵات كە بە یەك زمان قسە بكەن. ئازەربایجان، ئوزبەكستان، قیرقیزستان و.

خۆ گشتیان بە یەكێك لە زمانەكانی تۆرانی جیاجیا و توركی قسە دەكەن بۆچی لەگەڵ توركیا نابنە یەك. با بڵێن ئەمەریكا و بەریتانیا كە بە ئینگلیزی قسە دەكەن، لێك دوورن، بەڵام ئەی بۆ كەنەدا كە سنووری بە ئەمەریكاوەیە و زمانیان ئینگلیزییە و كێشەی دیالێكتیكیشیان نییە، بۆچی نابنە یەك دەوڵەت…”

دواتر كێشەی كوردی بۆ ئەوە گەڕاندەوە كە (زمان) و (دەوڵەت)ـی وا لێك گرێ داوە كە كردوویانەتە گرێ كوێرە و خۆیان خستووەتە نێو گێژەنێكی بێ سەرەوە.

بۆیە بیركردنەوە لە زمانێكی تایبەت بۆ هەموو بەشەكانی كوردستان، بیركردنەوەیەكی نازانستی و ناواقعیانەیە.

ئەم كارە بەلای هۆمەرەوە “هەوڵێكی زۆر بێهودەیە و تەنیا لە سۆزی ناسیۆنالیزمەوە سەری هەڵداوە.

دوور نییە كە سەربەخۆیی لە پڕێك و بە بڕیارێكی سیاسی دروست ببێت، بەڵام یەكگرتنی زمان و بە ستاندەردكردنی هێندە ئاسان نییە و نە بە بڕیاری سیاسی و نە گۆڕانی دراماتیكی دەبێت، بەڵكو لە ئەنجامی پرۆسەیەكی مێژووی درێژخایەنەوە دەبێت.”

پاشان دزەیی هاتە سەر باسكردنی شێوەزارەكانی زمان و زمانی بە ئۆرگانیزمێكی زیندووی هەژمار كرد كە “لەدایك دەبێت، دەزێت و دەشمرێت.”

هەبوونی شێوەزارە جیاوازەكانی وەك ڕەنگی و قەد و باڵای جیاوازی مرۆڤەكانی هەژمار كردو و بە ئاسایی لەقەڵەم دان، “بۆیە بوونی شێوەزارەكانیش ئاساییە و سەركەوتووترین زمانەكانیش كاتی خۆیان بە فرەشێوەزاریدا تێپەڕیون، چونكە هەر نەتەوەیەكی یەكگرتووی ئێستا كاتی خۆی تێكەڵبووە لە كۆچەر و شارنیشن و چەندین قەوم و نەتەوەی دیكە تا گەیشتووەتە نەتەوەی ئێستا و زۆر ئاسایی بووە كە ئەو خێڵ و قەوم و جۆرە خەڵكە بە هۆی لێك دووریان بە شێوەزاری خۆیان قسە بكەن.”

دزەیی، (فرەشێوەزاری) بە تیغیكێ دوو دەمە لەقەڵەم دا كە هەم باشە و هەمیش خراپە.

“لە لایەكەوە كۆسپێك و ڕێگرە لە بەردەم دروستبوونی زمانی ستاندارد و لە لایەكی دیكەیشەوە كۆمەڵێك وشە لە بەردەم زمانی ستاندارد دادەنێت تا خۆی پێ دەوڵەمەند بكات، بۆیە هەموو شێوەزارەكان بڕی خودی ژیان ناكەن..” چونكە شتی نوێ و ژیار پێش دەكەوێت و شێوەزارەكان هەموویان بەشی شتەكان ناكەن و دەبێت وشە دابتاشرێت.

دزەیی لە درێژەی قسەكانیدا باسی سەپاندنی شێوەزارەكانی كرد و گوتی: “لەگەڵ ڕەوتی ڕۆژگار یەكێك لە شێوەزارەكان خۆی دادەسەپێنێت و مەرج نییە زۆرترین كەس قسەی پێ بكات و بە هۆی ڕەوتە مێژووییەكانەوە خۆی سەپاندووە، ئەمەیش دڵخۆشكەرەییە بۆ ئەو كەسانەی كە پەرۆشی زمانەكەیانە.”

دواتر نمونەی ڕۆمانیا و ئیسپانیا و عەرەبەكان و بەریتانیا و ئەمەریكای هێنایەوە كە زمانی فەرمییان (دیوانی) هەموویان لە ناوچەیەكی بچووكی وەك (لاتیۆ)، (میرنشینێكی بچوكی ناوەڕاستی ئیسپانیا)، (بەنی قوڕەیش)، (زمانی دەرباری ئەفغانستان) وەرگیراوە و زمانی وڵاتانەكانی بە ناوەكانی (كاستیریا)، (فوسح) و (دەری) و. لێ پێك هاتووە، “بەڵام خۆیان بە وشەی دیكەی شێوەزارەكانی دیكە موتوربە كردووە و دەوڵەمەند بوونە.”

دواتر دزەیی هاتە سەر باسی زمانی كوردی كە زمانانەوانانی كورد چ كۆن و چ نوێی و زمانزانە بیانییەكانیش، چەند شێوەزارێكی سەرەكییان دیاری كردووە كە زۆرترایەتییان ڕێكن لەسەر ئەوەی كە سێ دیالێكتیكی كوردی بۆ قسەكردن هەن كە بریتیین لە كوردی باكوور (كرمانجی)، كوردی نێوەڕاست (كە بە هەڵە ناوی سۆرانی لێ نراوە) و كوردی گۆرانی. “

ڕاستە ئەم سێ دیالێكتە لە هەموو كوردستان قسەیان پێ دەكرێت، بەڵام لە ڕاستیدا شێوەزاری سلێمانی لە باشوور و ڕۆهەڵات و كرمانجی لە سوریا و توركیا بوونەتە شێوەزاری زاڵ، بۆیە دەبێت كوردستان بكەینە بە دوو كوردستانی زمانی.

جارێك بیرۆكی یەك كوردستان و یەك زمانی ستاندارد لەبیر بكەین، چونكە سۆرانی و كرمانجی هەردووك بە پێی پرۆسەی مێژوویی، خۆیان سەلماندووە.”

كە دزەیی باسی شێوەزاری ناوچەی سلێمانی كرد، گوتی لە سەردەمی بابانەكانەوە تا ئێستا ئەم شێوەزارە خزمەتی دەكرێت و چاپەمەنی پێ نووسراوە و لە خوێندنگەخانەكان شتی پێ نووسراوە و زمانیش هەر بە نووسین و ڕاگەیاندن پێش دەكەوێت.

دواتر بۆ قسەكانی، بەڵگەی بە قسەی (فەرهاد جەوهەری)، (میهرداد ئیزەدی)، (سلێمان چەلیك) و (یەشار كەمال) هێنایەوە و دوابەدوای ئەمەیش گوتی: “ئەو دەرفەتەی بۆ شێوەزاری سلێمانی هەڵكەوتووە بۆ هیچ شێوەزارێكی دیكە لە مێژوو هەڵنەكەوتووە، بۆیە كیباری و جوانی و تەواوییەكی پێوە دیارە.”

دوا بەشی قسەكانی دزەیی باسكردنی ئێوەزارەكان لە ڕووی بەهادارییەوە بوو بەو پێیەی كە هیچ شێوەزارێك لەوەی دیكە سەرووتر نییە، شێوەزاری سلێمانی لە هی موركیان و بۆتان و. كوردیتر نییە و نمونەی ئەمەی بە منداڵانی باوانێك شوبهاند كە هیچیان لەوانی دیكە منداڵتری باوانەكە نین، “بەڵام لەو منداڵانەدا هەیە كە زیاتر خزمەتی خۆی كردووە و پێشی ئەوانی دیكە كەوتووەتەوە و جڵەوی گرتووەتە دەستەوە. ئیتر مەج نییە ئەو منداڵە نۆبەرە بێت و یا خوشكی گەورە بێت، بەڵكو جاری وا هەبووە بچكۆلانەی ماڵ بووە. هەر بۆیە شێوەزارەكانیش بەو شێوەیەن و بەو شێوەیە گەورە دەبن و خۆیان دەسەپێنن.”

hewler

Advertisements

تاگەکان: , , , ,

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s


%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: