عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌نزاده‌: هێمن زۆر شاعیر بوو، به‌ڵام كه‌م سیاسی‌ بوو

mamostaheminDimane – خالید محه‌ممه‌دزاده 2006.04.13 … بیست ساڵ به‌سه‌ر كۆچی‌ دوایی‌ مامۆستا هێمنی‌ شاعیردا تێپه‌ڕی‌. بێگومان له‌م یاده‌دا له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ یادی‌ ئه‌م شاعیره‌ شوێندانه‌ره‌ی‌ كورد ده‌كرێته‌وه و ئه‌منیش به‌ پێویستم زانی‌ بۆ ڕێزلێنان له‌ هێمن له‌ نیزیكه‌وه‌ مامۆستا عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌ن زاده‌ كه‌ قۆناغێكی‌ له‌ ژیانی‌ تاراوگه‌نشینی‌ له‌گه‌ڵ‌ هێمن‌دا به‌سه‌ربردووه‌ بدوێنم. حه‌سه‌ن زاده‌ له‌ ساڵانی‌ ئاواره‌یی‌ هێمن له‌ كوردستانی‌ عێراقدا یه‌كێك له‌ كه‌سه‌ نیزیكه‌كان هه‌م له‌ باری‌ ئه‌ده‌بی و هه‌م له‌ باری‌ سیاسی‌ به‌ مامۆستا هێمن بووه‌. ئه‌و له‌م چاوپێكه‌وتنه‌دا زۆر شتی‌ باسنه‌كراوی‌ له‌سه‌ر هێمن هێنایه‌گۆڕێ‌ كه‌ سه‌رنجتان بۆ خوێندنه‌وه‌ی‌ ڕاده‌كێشم.

ده‌كرێ‌ بۆمان باس بكه‌ی‌ كه‌ یه‌كه‌م جار كه‌ی‌ هێمن‌تان بینی و له‌ كوێ و چ ساڵێك بوو؟

– ئه‌من سپاسی‌ تۆ ده‌كه‌م بۆ پێكهێنانی‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌. مامۆستا هێمن وه‌ك شاعیرێكی‌ ناسراو پێش ئه‌وه‌ی‌ بیبینم له‌گه‌لی‌ ئاشنا ببووم و شیعره‌كانیم خوێندبۆوه و له‌به‌رم بوون. به‌ڵام ئه‌من یه‌كه‌م ساڵی‌ دیتنی‌ مامۆستا هێمنی ده‌گێڕمه‌وه‌ بۆ ساڵی‌ 1347ی‌ هه‌تاوی‌ كه‌ هه‌ردووكمان قاچاغ ببووین. ئه‌من له‌ ئاخری‌ ساڵی‌ 1346دا قاچاغ ببووم و ئه‌ویش به‌هاری‌ 1347 قاچاغ ببوو. بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ناوچه‌ی‌ قه‌ڵادزێ‌ یه‌كترمان بینی‌. به‌ڵام من ساڵی‌ 1343 یا 1344 بوو له‌ مه‌جلیسێكی‌ له‌ مه‌هاباد به‌شداربووم كه‌ ئه‌ویش له‌وێ‌ بوو. ئه‌وكات یه‌كترمان نه‌ده‌ناسی. دیاره‌ خۆشحاڵ بووم كه‌ هێمنی‌ شاعیر ده‌بینم به‌ڵام مخاطب وی‌ زیاتر كه‌سانی‌ دیكه‌ بوون. یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ له‌ بیرم ماوه ماموستا شێخ عیزه‌دین بوو، یه‌كیان كوڕی‌ ڕه‌ش بوو كه‌ به‌ سه‌فه‌ر هاتبۆوه‌، له‌ مه‌جلیسێك بووین. به‌ڵام ئێمه‌ مخاطبی‌ یه‌ك نه‌بووین. من له‌ ساڵی‌ 1347ـه‌وه‌ ناسیم كه‌ هه‌ردووكمان قاچاغ ببووین و مه‌سائیلی‌ سیاسی و بزووتنه‌وه‌مان له‌گه‌ل یه‌كتر ده‌هێنایه‌ گۆڕێ‌.

دواتر كه‌ی‌ هێمن‌تان بینییه‌وه‌؟
له‌دوای‌ ئه‌وه‌ له‌ڕاستیدا ئێمه‌ هه‌موو كاتێك یه‌كترمان ده‌دی‌. بۆ ماوه‌یه‌ك هه‌ر له‌ ساڵی‌ 1348دا بنكه‌یه‌كی‌ بچووكمان هه‌بوو له‌ ناوچه‌ی‌ ئاكۆیان له‌ بناری‌ قه‌ندیل كه‌ ئه‌و‌ و كاك ئه‌میری‌ قازی‌ تێیدا ده‌ژیان. ئه‌منیش زۆر جار هاتوچووم ده‌كرد. ئیدی‌ ته‌قریبه‌ن به‌ دوو سێ‌ مانگ جارێك دوو سێ‌ ڕۆژ پێكه‌وه‌ ده‌بووین. دواتر كه‌ به‌یانی 11ی‌ ئازار به‌سه‌ردا هات، مام هێمن چۆوه‌ مه‌ركه‌زی‌ پارتی – دیاره‌ هه‌موومان له‌ ناوچه‌ی‌ ژێرده‌سه‌ڵاتی‌ ناوچه‌ی‌ پێشمه‌رگه‌ بووین- ‌و له‌گه‌ڵ‌ مامۆستا هه‌ژاری ڕه‌حمه‌تی‌ ببوون به‌ هاومه‌نزڵ له‌ ئیداره‌ی‌ ڕادیۆ ده‌نگی‌ كوردستانی‌ عێراق. زۆر جار هاتوچووم هه‌بوو له‌گه‌ڵیاندا. دواتریش كه‌ كه‌وته‌ ساڵه‌كانی‌ دواتر، واته‌ 1970 به‌دوایه‌وه، ئێمه‌ له‌ به‌غدا بنكه‌یه‌كمان هه‌بوو كه مامۆستا هێمن هه‌ر له‌وێ ده‌ژیا. ته‌قریبه‌ن ڕۆژانه‌ یه‌كترمان ده‌دی‌.

باسی‌ مامۆستا هه‌ژارت كرد. ده‌مه‌وێ‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بقۆزمه‌وه و بڵێم هۆی‌ چ بوو كه‌ مامۆستا هه‌ژار دوای‌ كۆماری‌ كوردستان له‌ ڕیزه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكراتدا درێژه‌ی‌ به‌ كاری‌ حیزبی‌ نه‌دا؟
– مامۆستا هه‌ژار بۆخۆی‌ بیروباوه‌ڕێكی‌ هه‌بوو؛ پێی وا بوو – كاتی‌ خۆیشی‌ ئه‌و بیروباوه‌ڕی ده‌ربڕیبوو- نه‌ده‌بوو كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ.‌ک. بگۆڕدرێ‌ به‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان. زیاتر له‌گه‌ڵ‌ بیروباوه‌ڕی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژ. ک. بوو كه‌ ته‌نیا پێی‌ له‌سه‌ر ناسیۆنالیزمی‌ كوردی‌ داده‌گرت؛ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌دا بوو، هه‌رچه‌ند له‌ ده‌ورانی‌ جمهوریدا شیعره‌كانی‌ دیارن كه‌ ته‌ئسیراتی‌ وه‌زعه‌كه‌ی‌ زۆر له‌سه‌ر بووه‌. هه‌ژار ئه‌و كه‌سه‌ نه‌بوو كه‌ بڵێی‌ به‌ سفارش شیعری‌ پێده‌گوترێ‌. كابرایه‌كی‌ زۆر ئازاده بوو له‌و باره‌یه‌وه‌:
“بۆ هه‌ژارپه‌روه‌ری‌ یا بۆ عه‌دڵ و داد
بژی‌ ئیستالین و خۆش بێ‌ لینین”
یا ده‌ڵێ‌:
“ڕێی‌ نه‌جاتمانه‌ په‌نا بۆ ئیتحادی‌ شۆره‌وی‌
سۆرمه‌یه‌ بۆ چاوی‌ ئێمه‌ خاك و خۆڵی‌ مه‌سكه‌وێ
ڕه‌ببی‌ ئیستالین بژی‌ بۆ لاگریی‌ مه‌زڵوومه‌كان
تا زه‌مانه‌ خول ده‌دا تا ڕۆژ ده‌به‌خشێ‌ پورته‌وێ‌”
یانی‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ كه‌وتۆته‌ ژێر ته‌ئسیره‌كه‌ی‌، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وكات باوه‌ڕی‌ وا بوو كه‌ ده‌بوو نه‌گۆڕدرێ. پاشان له‌ ساڵی‌ 1343دا كه‌ حیزبی‌ دێموكرات كۆنگره‌ی‌ دووه‌می‌ به‌ست، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ مامۆستا هه‌ژار له‌وێ‌ بێ، له‌ كۆنگره‌دا هه‌ڵیانبژاردبوو به‌ ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌. دیاره‌ چه‌ند كه‌سێكیان هه‌ڵبژاردبوو كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌جێی‌ خۆیدا نه‌بوو. یه‌كێكیان كه‌ خه‌به‌ریان پێدابوو مامۆستا هه‌ژار بوو، گوتبووی‌ “قسه‌یه‌كی‌ لابه‌لایه‌، من خۆم به‌ كوردی‌ ئێران نازانم تا خۆم به‌ ئه‌ندامی‌ حیزبی‌ دێموكرات بزانم.” بۆیه‌ هیچ كاتێك نه‌بوو به‌ ئه‌ندامی‌ حیزبی‌ دێموكرات.

مامۆستا، ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه سه‌ر مامۆستا هێمن، ده‌بینین چه‌ند ساڵ ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندیی ‌و ده‌فته‌ری‌ سیاسیی حیزبی دێموكرات بووه. چۆن كه‌سێكی‌ وه‌ك هێمنی‌ شاعیر ‌و ناسكخه‌یاڵ له‌ حیزبی‌ دێموكراتدا زۆر زوو ئه‌و پله‌ سیاسییانه‌ ده‌بڕێ‌؟ ئایا ئه‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ توانایی‌ سیاسیی‌ خۆی‌ یا كۆمه‌ڵێك هۆكاری‌ دیكه‌ له‌ گۆڕێدان؟
– دیاره‌ ئه‌ندامه‌تیی‌ حیزبی‌ له‌گه‌ڵ‌ هیچ یه‌ك له‌و شتانه‌ ناته‌با نییه‌. به‌تایبه‌تی‌ حیزبێك كه‌ دیموكرات و نه‌ته‌وه‌یی‌ بێ‌. بۆیه‌ حیزبێك نییه‌ بڵێین چینێكی‌ دیاریكراو ده‌كاته‌ ئه‌ندامی‌ خۆی و ده‌توانێ‌ له‌ هه‌موو چینێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ تێیدا به‌شدار بن. بۆیه‌ زۆر سروشتییه‌ كه‌سێكی‌ خوێنده‌وار ‌و ڕووناكبیر له‌ هه‌ر پله‌یه‌كدا ببێته‌ ئه‌ندامی‌ حیزبی و بچێته‌ پێشێ‌. مامۆستا هێمن له‌ ساڵی‌1348 هه‌تا 1358 ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی بوو. یانی‌ بۆ ماوه‌ی‌ 10 ساڵ و چه‌ند مانگ ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ بوو. له‌ ساڵی‌ 1350یش تا 1352 ئه‌ندامی‌ ده‌فته‌ری‌ سیاسی‌ بووه‌. به‌ڵام ئه‌ندامه‌تییه‌كه‌ی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی درێژتر بوو. پێم وا بێ‌ ئه‌وه‌ شتێكی‌ زۆر سروشتی‌ بوو. جاری‌ یه‌كه‌م كه‌ ئه‌من و ئه‌ویش بووینه‌ ئه‌ندامی كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی، كۆمیته‌یه‌‌كمان هه‌بوو كه‌ له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شابوو، ده‌بوو ته‌رمیم بكرێته‌وه. ڕه‌فیقێكمان هه‌بوو ده‌یگوت ئێوه‌ بوونه‌ به‌رهه‌ڵێخ، (دیوار كه‌ مه‌ترسیی‌ ڕووخانی‌ لێده‌كرێ‌ دیوارێكی‌ چووكه‌ به‌ به‌ریه‌وه‌ دروست ده‌كه‌ن پێی‌ ده‌لێن به‌رهه‌ڵێخ). له‌و كاته‌دا ده‌بوو ته‌رمیمی‌ ته‌شكیلاتێك بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌یان دانا. له‌ دوایه‌ش كه‌ بووه‌ ئه‌ندام وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی‌ ئه‌ده‌بیی‌ ناسراو هه‌ڵده‌بژێردرا.

ebdullahesenzadeبه‌ڕێز، ئه‌و ساڵانه‌ی‌ هێمن له‌ ده‌فته‌ری‌ سیاسیدا ده‌بێ‌، ئایا جێپه‌نجه‌ی‌ دیاره‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك له‌ بڕیاراتی‌ سیاسییه‌وه‌؟ واته ڕۆڵی‌ هه‌بووه‌ له‌ داڕشتنی‌ بڕیارات و سیاسه‌ته‌كاندا؟
– به‌بێ‌ شك! وه‌ك ئه‌ندامی‌ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ لانیكه‌م ده‌نگی‌ هه‌یه‌. به‌ڵام من زۆر جار گوتوومه، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ كه‌سایه‌تیی‌ هێمن كه‌م بكه‌مه‌وه،‌ مامۆستا هێمن له‌ باری‌ دیدی‌ سیاسییه‌وه‌ وه‌ك شاعیرییه‌كه‌ی‌ نه‌بوو؛ شاعیرێكی‌ زۆر گه‌وره‌ بوو. یانی‌ بێ‌ موباله‌غه‌ ده‌ڵێم، له‌ ده‌ورانی‌ خۆیدا ‌و له‌نێو شاعیرانی‌ كورددا به‌ یه‌كه‌می‌ ده‌زانم. من به‌ شاعیری یه‌كه‌می‌ ده‌زانم له‌نێو شاعیرانی‌ كلاسیكی‌ سه‌رده‌می‌ خۆیدا. ده‌توانم بڵێم ته‌نیا شاعیرێكی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ كه‌ قه‌ت شیعری‌ نوێی‌ نه‌گوت. مام هه‌ژار شیعری‌ نوێی‌ هه‌یه‌، محاوله‌ی‌ هه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌و قه‌ت شیعری‌ نوێی‌ نه‌گوت. ئه‌و شیعری‌ كلاسیك و عه‌رووزیی‌ هه‌بوو. به‌ڵام له‌ باری‌ سیاسییه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ پیاوێكی‌ به‌توانا نه‌بوو. ئه‌گه‌ر باسی‌ ڕۆڵی‌ كاریگه‌ر بكه‌ین، نا…، نه‌یبوو. نه‌ له‌ ده‌فته‌ری‌ سیاسی و نه‌ له‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندیدا.

هێندێك جار ده‌ڵێن هێمن كاتی‌ خۆی‌ له‌ به‌شێك له‌ شیعره‌ سیاسییه‌كانیدا وه‌ك “بژی‌ دێموكرات” و… بێزاریی‌ ده‌ربڕیوه‌. تو پێت وایه‌ ئه‌م جۆره‌ شیعرانه‌ی‌ كاتی‌ خۆی‌ له‌ژێر فشاری‌ حیزبیدا‌ نووسیون‌ یان خۆی‌ به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یشتووه‌ بۆ دانانی‌ ئه‌م شیعرانه، و پاشان بۆ په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌ لێیان؟ یا به‌ ته‌عبیرێكی‌ دیكه‌ تۆ ئه‌م په‌شیمانبوونه‌وه‌ی‌ كه‌ باسی‌ ده‌كه‌ن به‌ڕاست ده‌زانی؟ هه‌روه‌ها تۆ بۆخۆت كام یه‌ك له‌ شیعره‌كانی‌ هێمن به‌ شیعر نازانی‌؟
– من نازانم ئه‌و قسه‌یه‌ هی‌ هێمن‌ـه‌ یا هی‌ هێمن نییه‌. ئاره‌زووم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ قسه‌ی‌ هێمن هه‌ر نه‌بێ و شتی‌ وای‌ نه‌گوتبێ‌. چونكه‌ وا بیر ده‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ هی‌ خۆی‌ بێ‌ یا هی‌ كه‌سانی‌ دیكه‌ بێ، ده‌یانه‌وێ‌ وا پیشان بده‌ن كه‌ هێمن له‌ژێر ته‌ئسیری (با نه‌ڵێم فشار) ڕێبه‌رایه‌تیی‌ حیزبی‌ دێموكراتدا (مه‌به‌ستیشیان ڕێبه‌رایه‌تیی‌ مه‌رحه‌له‌ی‌ دوایی‌ حیزبی‌ دێموكرات یا بڵێین له‌ ده‌ورانی‌ شه‌هید دوكتۆر قاسملوودا) شیعری‌ نیشتمانی‌ گوتووه‌. یا شیعری‌ بۆ حیزب گوتووه‌ یا شیعری‌ سیاسی‌ گوتووه‌. به‌ڵام شته‌كه‌ ڕاست به‌ پێچه‌وانه‌یه و ئه‌وه‌ دیوانه‌كه‌ی‌ له‌به‌ر ده‌ستمدایه‌. له‌ ته‌واوی‌ ئه‌و ده‌ورانه‌دا، واته‌ له‌ ساڵی‌ 1348ـه‌وه‌ كه‌ بۆته‌ ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ تا ساڵی‌1358 كه‌ له‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ چۆته‌ ده‌رێ (دیاره‌ هه‌ڵبژێردرا به‌ ئه‌ندامی‌ ئیفتخاریی كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی، دوای‌ ئه‌وه‌ زیاتر هه‌ر ناو بوو، سه‌مبولیك بوو) یه‌ك شیعری‌ بۆ حیزب نه‌گوتووه‌، یه‌ك شیعر. “بژی‌ دێموكرات”ی‌ ساڵی‌ 1324 گوتووه‌. زۆربه‌ی‌ ئه‌و شیعرانه‌ی‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ گوتراون وه‌ك ڕێبه‌ندان ‌و شاعیر، ڕۆژی‌ شادی، و دواڕۆژی‌ ڕووناك. زۆربه‌ی‌ ئه‌و شیعرانه‌ی‌ هی‌ سه‌رده‌می‌ جمهورین. هیوادارم قه‌ت هێمن له‌ شتی‌ وا په‌شیمان نه‌بووبێته‌وه‌. پاشان ڕاسته‌ هێمن شاعیرێكی‌ ناسكخه‌یاڵ بوو، شاعیرێكی‌ گه‌وره‌ بوو، به‌ڵام هێمن ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ خوشه‌ویست نییه‌ كه‌ باسی‌ خاڵ و په‌رچه‌می‌ كردووه، عه‌كسی‌ ئه‌وه‌یه. یه‌كێك له‌ شانازییه‌كانی‌ هێمن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌:
“عاشقی‌ چاوی‌ كه‌ژاڵ و گه‌ردنی‌ پڕخاڵ نیم
عاشقی‌ كێو ‌و ته‌لان و به‌نده‌ن و به‌ردم ئه‌من”
باشه‌ هه‌ر “بژی‌ دێموكرات”ی‌ له‌ زه‌مانی‌ جمهوریدا گوتووه‌. له‌و كاته‌دا كه‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ پێكهاتوه‌، هه‌ر بۆخۆی‌ ده‌ڵێ‌:
“پێكیانهێناوه‌ له‌شكرێكی‌ چاك
له‌ لاوی‌ ئازا ‌و به‌كار ‌و چالاك
ئۆمێدم وایه‌ لاوانی‌ خوێنپاك
به‌ خوێنی‌ خۆیان بپارێزن خاك”
یا ده‌ڵێ‌:
“پێشمه‌رگه‌ی‌ كوردی‌ له‌ مه‌یدانی‌ جه‌نگ
به‌رگه‌ی‌ ناگرێ‌ نه‌ شێر، پڵه‌نگ
دوژمنی‌ ئێمه‌ تازه‌ بكا ده‌نگ
سینگی‌ ده‌سمن به‌ گولله‌ی‌ تفه‌نگ”
ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ یه‌كه‌م شیعری‌ شاعیران بێ‌ كه‌ ناوی‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ تێدایه‌. جا هێمن بۆ له‌وه‌ی‌ په‌شیمان بێته‌وه‌؟ ئه‌وه‌ شانازیی‌ هێمن‌ـه. له‌و ده‌ورانه‌ی‌ كه‌ باسی‌ ده‌كه‌م ئه‌و یه‌ك شیعری‌ گوتووه‌، ئه‌ویش نه‌ك بۆ حیزب به‌ڵكو بۆ شه‌هیدان. كه‌ شیعری‌ گه‌رمه‌ شین‌ـه‌. ئه‌من تماشای‌ دیوانه‌كه‌یم كرد، نوسرابوو 1347، به‌ڵام وا نییه‌. ئێمه‌ ساڵی‌ 1349 پێكه‌وه‌ بووین له‌ به‌غدا. دانیشتبووین، پێمگوت ئه‌رێ‌ به‌ڕاستی‌ ئه‌تۆ لۆمه‌ی‌ خۆت ناكه‌ی‌ ئه‌و هه‌موو كه‌سك و سووره‌ له‌ ساڵی‌ 46-47دا شه‌هید بوون ئه‌تۆ مته‌قت له‌ ده‌م نه‌هات؟! شتێكت نه‌گوت؟! گوتی‌ وه‌ڵڵا نه‌هاتووه. پاش چه‌ند ڕۆژێكی‌ هات شیعری‌ گه‌رمه‌ شین‌ی‌ هێنا:
“بۆ شه‌هیدێكی كه‌ گه‌وزیوه‌ له‌نێو خوێن، ده‌گریم
بۆ هه‌واڵێكی‌ كه‌ چوو بێ‌ سه‌ر‌ و بێ‌ شوێن ده‌گریم”
ئه‌وه‌ی‌ هێنا و گوتی‌ ها! ئه‌منیش خوێندمه‌وه‌ پێم گوت ده‌ستت خۆش بێ‌، شیعری‌ چاكه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ نابێته‌ كه‌فاره‌تی‌ ئه‌و گوناهه‌ی‌ كه‌ كردووته‌. گه‌رمه‌شین له‌ ژماره‌ 3ی‌ كوردستان، تایبه‌ت خاكه‌لێوه‌ی‌ 1350 چاپ كرا. پێم خۆشه‌ ئه‌وه‌یش بڵێم، زۆر دواتر هه‌وڵی دا قه‌سیده‌یه‌ك بڵێ‌ بۆ شه‌هیدانی‌ 46 ‌و 47. هات گوتی‌ من عاده‌تم وایه‌ ئه‌گه‌ر مه‌تله‌عی‌ قه‌سیده‌م زۆر باش بوو دوایه‌ شیعری‌ دیكه‌م بۆ نایه‌. یه‌ك شیعرم گوتووه و وه‌ستاوه‌. گوتم چییه‌؟ شیعره‌كه‌ی‌ خوێنده‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌یه‌:
“زه‌وی‌ ئێستاش له‌ ڕووت هه‌ڵدێ‌ بده‌ی‌ سوور
نه‌ڕووخای‌ ئاسمانی‌ پیری‌ پشت كووڕ”
به‌ڕاستی‌ شیعرێكی‌ زۆر جوانه‌. هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن ده‌رزی‌ ئه‌م شیعره‌ی‌ كردووه‌ به‌ گۆرانی‌ كه‌ هێندێ‌ شتی‌ لێ‌ زیاد بووه‌ وه‌ك:
“كه‌ سۆمایی‌ له‌ چاوان ڕۆ ڕژاوه
به‌رۆكی‌ پیره دایكان دادراوه” و… هتد
جا نازانم ئه‌وه‌ هی‌ ئه‌وه‌ یا نا به‌ڵام ئه‌و كاته‌یش ئه‌وه‌ی‌ ته‌واو نه‌كرد. ده‌نا یه‌ك شیعری‌ له‌ژێر ته‌ئسیری‌ ئه‌و ده‌ورانه‌دا نه‌گوتووه‌. شیعره‌ نیشتمانییه‌كانی‌ پێشتر گوتووه‌. ئه‌گه‌ر دواتر گوتبێتی‌، مه‌سه‌له‌ن شیعرێكی‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی‌ كاروانی‌ خه‌بات كه‌ بۆ حیزبی‌ دانه‌ناوه‌. بۆ تێكۆشه‌رێكی‌ داناوه‌. زۆر جوانه‌. ئه‌گه‌ر هێمن له‌و شیعرانه‌ په‌شیمان بێ‌، هێمن خۆی‌ شانازییه‌كانی‌ خۆی‌ سڕیوه‌ته‌وه‌. باوه‌ڕ ناكه‌م ئه‌وه‌ قسه‌ی‌ هێمن بێ‌. هی‌ هه‌ر كه‌سێكیش بێ‌ له‌ واقیعدا هه‌ده‌فه‌كه‌ی‌ نه‌پێكاوه‌. ئه‌من پێم وایه‌ كه‌ ئه‌م قسه‌یشی‌ كردبێ‌ كه‌ وه‌ك گوتم ئاره‌زووم ئه‌وه‌یه‌ نه‌یگوتبێ‌ به‌ڵام كه‌ گوتبێتی‌ ڕه‌نگه‌ پاش ساڵی‌ 1358‌ و ئه‌وانه‌ له‌نێو ده‌وڵه‌تی‌ جمهوری‌ ئیسلامی‌ مابێته‌وه و ترسی‌ هه‌بووبێ و له‌ مه‌جلیسێك كه‌ ڕه‌نگه‌ خه‌ڵكی‌ نامه‌حره‌می‌ لێ‌ بووبێ‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌ بگاته‌وه‌ ده‌ستی‌ به‌رپرسانی‌ ده‌سه‌ڵات ڕه‌نگه‌ گوترابێ‌. ده‌نا باوه‌ڕ ناكه‌م شاعیرێك ئه‌وه‌ بڵێ‌. یانی‌ شانازییه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ خۆی‌ بستێنێته‌وه‌. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌یشه‌وه‌ قازی‌ محه‌ممه‌د ئه‌وه‌ نه‌بوو فشار بۆ خه‌ڵك بێنێ‌ شیعری‌ نیشتمانیی‌ بۆ بڵێن. شاعیر هه‌بووه‌ شیعری‌ دژی‌ قازی‌ محه‌ممه‌د گوتووه به‌ڵام كه‌س نه‌یتوانیوه‌ هه‌ر له‌ ترسی‌ قازی‌ پێی‌ بڵێ‌ پشتی‌ چاوت برۆیه‌. كه‌وابوو قازی ‌(به‌ پێكه‌نینه‌وه‌) چۆن فشار دێنێ‌؟ له‌ ده‌ورانی‌ دیكه‌یش وه‌ك گوتم شیعری‌ نه‌گوتووه‌.

واته‌ ئێوه‌یش دوای‌ قازی‌ محه‌ممه‌د فشارتان بۆ هێمن نه‌هێناوه‌؟
– نا نا، عه‌رزم كردی‌. پێویست ناكا ئیستدلال بكه‌ین كه‌ فشارمان بۆ هێناوه‌ یا نا. چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ر شیعری‌ وای‌ نه‌گوتووه‌ تا بڵێین له‌ژێر فشاردا بووه‌.

به‌ڵام ده‌توانین بڵێین كه‌ شیعری گه‌رمه‌ شین له‌ژێر ته‌سیری‌ تۆدا گوتراوه‌؟
– شیعری‌ گه‌رمه‌ شین، به‌ڵێ‌.

ئه‌ی‌ تۆ كام یه‌ك له‌ شیعره‌كانی‌ مامۆستا هێمن به‌ شیعر نازانی‌؟
– ئه‌و پرسیاره‌ت شیعرێكی‌ فارسیم وه‌بیر دێنێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌:
“در بیان و در فصاحت چون بود یكسان
گرچه‌ گوینده‌ بود چون جاحڤ و چون اصمعی‌
در كلام ایزد بیچون كه‌ وحی‌ منزل است
كی‌ بود تبت یدا مانند یا ارچ ابلعی‌”
له‌ هه‌موو نووسینێكدا یه‌كێك به‌رزتره و یه‌كێك نزمتره‌. به‌ڵام ئه‌من پێم وایه‌ هێمن شاعیرێكی‌ گه‌وره‌یه‌. شیعره‌كانی‌ هه‌موو باشن. پاشان ئه‌من ئه‌و حه‌قه‌ به‌ خۆم ناده‌م بڵێم شیعرێكی‌ به‌ شیعر نازانم. هه‌رچه‌ند كاتێك پێكه‌وه‌ بووین زۆر پێكه‌وه‌ سه‌میمی‌ بووین و شتی‌ خۆشمان ده‌گوت. مه‌سه‌له‌ن شیعرێكی‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌ر به‌ ناوی‌ ماچی‌ خودایی‌یه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ئاخره‌كه‌یدا ده‌ڵێ‌:
“وه‌ره‌ ماچم ده‌یه‌ ماچی‌ خودایی‌
كه‌ بێزارم له‌ ماچی‌ سینه‌مایی‌”
كه‌ دانیشتبووین پێم گوت “ئه‌وه‌ ئێستا خۆت ماوی و زه‌ق و زیندووی‌، پێم بڵێ‌ ماچی‌ خودایی‌ یانی‌ چی‌؟ ده‌زانم ماچی‌ سینه‌مایی‌ مانای‌ هه‌یه‌. چونكه‌ ماچی‌ سینه‌مایی‌ ئه‌كته‌ر وه‌ك ڕۆڵ بازی‌ ده‌كا له‌ فیلمه‌كه‌دا كه‌ ڕه‌نگه‌ ماچه‌كه‌یشی‌ به‌دڵ نه‌بێ‌. به‌ڵام ماچی‌ خودایی‌ یانی‌ چی‌؟ گوتی‌ وه‌ڵڵاهی‌ ڕاست ده‌كه‌ی‌ هیچ مانای‌ نییه‌، ته‌نیا قافیه‌م پێ‌ ڕاست كردۆته‌وه‌. گوتم جا ئه‌وه‌ سبه‌ینێ‌ كه‌ ئه‌تۆ مردی، كابرایه‌ك ده‌یخوێنێته‌وه‌ ناوێرێ‌ بڵێ‌ هێمن شیعری‌ قۆڕی‌ گوتووه (هه‌ر عه‌ینی‌ ئه‌و وشه‌یه‌م بۆ به‌كاربرد) غیره‌تی‌ ئه‌وه‌یشی‌ نییه‌ بڵێ‌ ئه‌من تێیناگه‌م، هه‌ر ده‌ڵێ‌ به‌ه به‌ه ماچی‌ خودایی‌! عه‌زه‌مه‌ته‌!” به‌ڵام من به‌ هیچ شیعرێكی‌ ناڵێم شیعر نییه و هه‌مووی‌ جوانن.

مامۆستا، ئه‌و “سانسۆره‌ خۆماڵییه‌” چییه‌ كه‌ هێمن له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا باسی‌ لێده‌كا؟ ئه‌تۆ پێت وایه‌ ئه‌و قۆناغه‌ له‌ حیزبی‌ دێموكراتدا سانسۆر له‌سه‌ر شیعره‌كانی‌ هێمن هه‌بوون ‌و به‌تایبه‌تی‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان كه‌ بۆخۆیشتان ئه‌وكات له‌گه‌ڵ‌ هێمن‌دا له‌ ده‌سته‌ی‌ نووسه‌رانی‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ بوون؟
– له ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان‌دا زۆر شیعری‌ هێمن چاپكراون. یه‌ك شیعری‌ هێمن له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان ته‌نانه‌ت یه‌ك پیتی‌ لێ‌ لانه‌براوه و هه‌ر ئه‌وه‌ هه‌مووی‌ چاپ بووه‌ كه‌ بۆخۆی‌ داویه‌تی‌…، شتی‌ وا نه‌بووه‌. به‌ڵام له‌ چاپی‌ دیوانه‌كه‌یدا واته‌ تاریك و ڕوون، حیزب نا، به‌ڵكو ئه‌من كه‌ زۆر لێك نیزیك بووین، له‌سه‌ر هێندێك شتی‌ ڕای‌ خۆم ده‌رده‌بڕی‌. ته‌نانه‌ت شیعری‌ لابردووه‌ له‌سه‌ر پێشنیاری‌ من. له‌وێدا بۆخۆیشی‌ شتی‌ له‌ شیعره‌كانی‌ خۆی‌ لابردووه‌. ئه‌و هێندێك شتی‌ دانابوو كه‌ ئه‌من پێم وا بوو نابێ‌ چاپ بكرێن. وه‌ك شیعری‌ گه‌پ و گالته‌. ته‌نانه‌ت شیعری‌ وای‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌من ئێستایش پێم خۆش نییه‌ بێخوێنمه‌وه و ئه‌تۆ زه‌بتی‌ بكه‌ی‌. ڕه‌نگه‌ پاشان بۆت بخوێنمه‌وه‌. شتی‌ وای‌ گوتووه‌ بۆ گاڵته‌ كه‌ به‌ باوه‌ڕی‌ من نه‌ده‌بوو بچێته‌ سه‌ر كاغه‌ز و بمێنێته‌وه‌ بۆ یه‌كجاری‌. مه‌سه‌له‌ن شیعرێكی‌ دوورودرێژی‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی‌ ژوانی‌ ئاغا كه‌ وشه‌ی‌ وای‌ تێدابوون ناشیرین بوون. ئه‌من پێشنیارم پێكرد لایانبه‌رێت و لایبردن، به‌ڵام له‌ چاپكردنی‌ دیوانه‌كه‌یدا بۆخۆیشی‌ شیعری‌ سانسۆر كردووه‌. مه‌سه‌له‌ن شیعرێكی‌ زۆر جوانی‌ هه‌یه‌ كه‌ تیتره‌كه‌ی‌ داناوه‌ به‌ “تۆم هه‌ر له‌ بیره”:
“له‌ شاییدا له‌ وه‌ختی‌ هه‌ڵپه‌ڕینا
له‌ خۆشیدا له‌ كاتی‌ پێكه‌نینا
له‌ كۆڕی‌ ماته‌م و گریان و شینا
ئه‌من ئه‌ی‌ نیشتمان تۆم هه‌ر له‌ بیره‌”

له‌ یه‌كێكیشیان دا شیعرێكی‌ هه‌بوو كه‌ ده‌ڵێ‌:
“له‌ كاتێكا كه‌ گێژ ‌و وێژ ‌و مه‌ستم
له‌ كاتێكا كه‌ نوێژێ‌ داده‌به‌ستم
كه‌ هه‌ڵدێنم له‌ بۆ نییه‌ت دوو ده‌ستم
ئه‌من ئه‌ی‌ نیشتمان تۆم هه‌ر له‌ بیره”
ئه‌وه‌ی‌ خواره‌وه‌ی‌ لابرد. ئه‌من گوتم باشه‌ بۆ حه‌زفی‌ ده‌كه‌ی‌؟ وا دابنێ‌ موسڵمانبوون نیشانه‌ی‌ نه‌زانییه، ده‌باشه‌ ئه‌تۆ وا نیشان بده‌ كه‌ پیاوێكی‌ قابل تكاملی، ئه‌و كات نه‌تده‌زانی ‌(به‌ پێكه‌نینه‌وه‌) به‌ڵام دوایه‌ پێگه‌یشتووی‌. له‌ پاشان هێندێك شتی‌ دیكه‌ی‌ هه‌بوون له شیعره‌كانیدا كه‌ بۆخۆی‌ ده‌سكاری‌ ده‌كردن. مه‌سه‌له‌ن شیعرێكی‌ دوورودرێژی‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی‌ یادگاری‌ شیرن. ئه‌وه‌ی‌ ئێستا چاپ بووه‌ 32 شیعره، له‌ حالێكدا كه‌ یادگاری‌ شیرن 9 یا 11 شیعر بوو. تاك بوو:
“چاوه‌كه‌م چاوی‌ ڕه‌شی‌ تۆ ئافه‌تی‌ گیانی‌ منه
گیانه‌كه‌م برژانگی‌ تیژت (ئه‌و كات گوتبووی‌ وه‌ك سه‌نانی‌ دوژمنه‌، به‌ڵام دوایه‌ كردبوویه‌ نووكه‌ ڕمبی‌ دوژمنه‌)
به‌ژنه‌كه‌ت سێداره‌یه‌ كه‌زیه‌ت ته‌نافه‌، زوو به‌سا (ئه‌و كات گوتبووی‌ زولفت ته‌نافه‌)
بیخه‌ ئه‌ستۆی‌ من كه‌ كوردم كورد به‌شی‌ خنكاندنه‌” (كاتی‌ خۆی‌ ده‌ڵێ‌ بیخه‌ ئه‌ستۆم چون به‌شی‌ كوردی‌ هه‌ژار خنكاندنه‌) كه‌ ده‌ستكاریی‌ كرد. پاشان هاتووه‌ لێی‌ زیاد كردووه به‌ڵام ده‌بینین شیعرێكی‌ له‌ دیوانه‌كه‌ی‌ چاپ نه‌كردوه‌ له‌به‌ر كه‌لیمه‌یه‌ك. ئه‌من ئیجازه‌ بده‌ هه‌ر ئه‌و شیعره‌ بخوێنمه‌وه‌. دیاره‌ شیعری‌ دیكه‌ی‌ بۆ داناوه‌ بۆ هاندانی‌ خوێندن، ده‌ڵێ‌:
“ده‌ركه‌ بشكێنه‌، په‌چه‌ بدڕێنه‌، ڕاكه‌ مه‌دره‌سه‌
چاری‌ ده‌ردی‌ كورده‌واری‌ خوێندنه‌ هه‌ر خوێندنه‌
دایكی‌ زانایه‌ كوڕی‌ ئازا ده‌نێرێته‌ خه‌بات
من گوتم تۆش تێبگه‌ ناگاته‌ ده‌ریایه‌ زنه‌”
به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌وێ‌ لایبردووه‌ ئه‌وه‌یه كه‌ ده‌ڵێ‌:
“خۆ ده‌پارێزێ‌ هه‌میشه‌ كیژی‌ زانا ‌و خوێنده‌وار
دوور له‌ ڕووی‌ تۆ هه‌ر كچی‌ نه‌خوێنده‌واره‌ بێ‌ بنه‌”
ئه‌مه‌ی‌ له‌ دیوانه‌كه‌یدا حه‌زفی‌ كردووه‌. بۆخۆیشی‌ لای‌ بردووه‌. كه‌س لای‌ نه‌بردووه‌. نمونه‌ی‌ دیكه‌ ئه‌و شیعره‌یه‌تی‌ كه‌ له‌ باره‌ی‌ ئاڵای‌ كوردستانه‌وه‌ نووسیویه‌. له‌ باسی‌ ڕه‌نگه‌كاندا گوتوویه‌:
“سپیه‌كه‌ی‌ یه‌عنی‌ كه‌سێكه‌ ڕووسپی
هه‌ر كه‌سێ‌ بمخا بكا فه‌وری‌ چنی‌
كه‌سكه‌كه‌ی‌ یه‌عنی‌ بكوژن دوژمنوو
تا كه‌سك بێ‌ باسك و ده‌ستوو هه‌موو
ڕۆژه‌كه‌ی‌ یه‌عنی‌ له‌ژێر هه‌وری‌ سیا
هاته‌ده‌ر ڕۆژمان و تاریكی‌ نه‌ما
دوو گوڵی‌ گه‌نمیش ده‌ڵێ‌ هه‌ر كشتوكاڵ
زۆر بكه‌ن دوژمن لێتان بكا سواڵ
پێو ده‌ڵێ‌ یاران قه‌ڵه‌م: نووكی‌ قه‌ڵه‌م
زۆر له‌ شیر چاكتر ده‌پارێزێ‌ عه‌له‌م”
كه‌چی‌ له‌ تاریك و ڕوون‌دا ئاوای‌ گۆڕیون:
“سپیه‌كه‌ی‌ یانی‌ كه‌سێكه‌ ڕووسپی
هیچ شتێك نه‌یكردبێ‌ مات و كپی‌
سه‌وزه‌كه‌ی‌ دێنێته‌ به‌ر چاوان وڵات
ئه‌و ده‌مه‌ی‌ فه‌سڵی‌ به‌هاری‌ جوانی‌ هات
تیشكی‌ ڕۆژی‌ كورد له‌ژێر هه‌وری‌ سیا
هاته‌ده‌ر، ئه‌نگاوتی‌ وا لووتكه‌ی‌ چیا
دوو گوڵی‌ گه‌نمیش ده‌ڵێ‌ هه‌ر كشتوكاڵ
زۆر بكه‌ن، مشتی‌ بكه‌ن عه‌مبار، چاڵ
پێت ده‌ڵێ‌ نووكی‌ قه‌ڵه‌م: نووكی‌ قه‌ڵه‌م
زۆر له‌ شیر باشتر ده‌پارێزی‌ عه‌له‌م”

پاشان بۆ ئه‌وه‌ی‌ بزانی‌ فشاری له‌سه‌ر نه‌بووه، كافییه‌ بڵێم كه‌ مامۆستا هێمن دواتر شیعره‌كانی‌ خۆی‌ چاپ كردوونه‌ته‌وه‌. ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان‌دان یه‌ك شیعریشی‌ نییه‌ كه‌ ده‌ستكاریی‌ كردبێ. حه‌تتا ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ كاتی‌ خۆی‌ له‌ تاریك و ڕوون‌دا هێندێ‌ شتی‌ به‌ هاوفیكریی‌ من (كه‌ ڕای‌ منی‌ زۆر قبووڵ بوو) لایبردوون، دوایه‌ چاپی‌ نه‌كردوون. وا دیاره‌ پێی‌ باش بوون. كه‌ وا بێ‌ ئه‌من گومانم له‌و قسه‌یه‌یش هه‌یه‌ كه‌ گوتبێتی‌ سانسۆری‌ حیزبی‌ له‌سه‌ر بووه‌. سانسۆری‌ حیزبی‌ قه‌ت له‌سه‌ر نه‌بووه‌.

heminbexdaواته‌ تۆ ئه‌مه‌ ڕه‌د ده‌كه‌یته‌وه‌ كه‌ سانسۆر له‌ شیعره‌كانیدا‌ كرابێ‌؟
– به‌ته‌واوی‌ ڕه‌دی‌ ده‌كه‌مه‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ سانسۆری‌ حیزبی‌. ئه‌من پێم ناخۆشه‌ ئه‌وه‌ ده‌لێم به‌ڵام وه‌ك حه‌قیقه‌تێك ده‌ڵێم، بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵ لانیكه‌م بۆ ماوه‌ی‌ شه‌ش ساڵ شه‌و و ڕۆژ پێكه‌وه‌ بووین، یه‌ك شیعری‌ چاپ نه‌كردووه‌ تا ئه‌من نه‌مدیبێ، بڵاوی‌ نه‌كردۆته‌وه‌ چونكه‌ باوه‌ڕی‌ به‌وه‌ هه‌بوو كه‌ ئه‌من لانیكه‌م له‌ شیعری‌ ئه‌و حاڵی‌ ده‌بم. زۆر جار شتی‌ لێ‌ قبووڵ كردووم. ئه‌و زۆر ده‌سكاری‌ شیعری‌ ده‌كرد. به‌ باوه‌ڕی‌ من یه‌كه‌م نوسخه‌ی‌ كه‌ دایده‌نا جوانتر بوو له‌ دواتری‌ كه‌ ده‌یگۆڕی‌. ده‌مگوت یه‌كه‌م نوسخه‌ت كه‌ نووسی‌ ده‌بێ‌ بیده‌ی‌ به‌ من جا دوایه‌ ئه‌گه‌ر ده‌ستكاریت كرد بیكه، جا قسه‌ی‌ لێده‌كه‌ین ئه‌وه‌ی‌ پێشووتر جوانتر بوو یا ئه‌مه‌ی‌ دوایی‌. پێم ده‌گوت ئه‌تۆ یه‌كه‌م ئیلهامت زۆر جوانتره‌. له‌ بیرمه‌ شیعرێكی‌ نووسیبوو، ده‌ڵێ‌:
“ئه‌گه‌رچی‌ شه‌و دره‌نگه‌ ساقی‌ بۆم تێ‌ كه‌مێكی‌ تر
كه‌ وا ئه‌مشه‌و سه‌ری‌ هه‌ڵدا له‌ ناخمدا خه‌مێكی‌ تر”
شیعرێكی‌ نووسیبوو، ده‌ڵێ‌:
“ئه‌وه‌نده‌ ده‌رده‌دار ‌و لێوبه‌بار و بێ‌ په‌رستارم كه‌ پێم وایه‌
له‌سه‌ر كێكی‌ ته‌مه‌ن هه‌ڵناكرێ‌ تازه‌ شه‌مێكی‌ تر”
گوتم ئه‌و گوریسه‌ چییه‌ دروستت كردوه‌؟ گوتی‌ چۆن؟ گوتم درێژه‌ ئه‌و میسره‌عه. پاشان ته‌ماشای‌ كرد ‌و گوتی‌ وه‌ڵڵاهی‌ وشه‌كانم هێند پێ‌ جوان بوون هه‌ستم پێنه‌كرد. به‌ قسه‌ی‌ كردم له‌ ده‌ستكاریكردندا. شتی‌ ئاوا هه‌بوو، به‌ڵام بڵێین حیزب ته‌ئسیری‌ هه‌بووه‌ له‌سه‌ری‌، به‌ هیچ جۆر نه‌ وه‌كو حیزب و نه‌ به‌تایبه‌تی‌ وه‌كو ڕێبه‌رێكی‌ وه‌ك دوكتۆر قاسملوو فشاری‌ له‌سه‌ر بووه‌. شتی‌ وا هه‌ر نه‌بووه‌.

ئێوه‌ به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ له‌ مامۆستا هێمن زۆر نیزیك بوون چه‌ند ته‌ئسیرت هه‌بووه‌ له‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌ شیعره‌كانی،‌ یا هێندێك له‌ شیعره‌كانی‌ به‌ قه‌رزداری‌ خۆت ده‌زانی‌؟
– نا، ئه‌من نامه‌وێ‌ بڵێم به‌ قه‌رزداری‌ خۆمی‌ ده‌زانم. به‌ڵام شیعری‌ هه‌یه‌ به‌ڕاستی‌ ته‌ئسیری‌ منی‌ تێدا بووه‌. ئێستا شیعرێكی‌ هه‌یه‌ كه‌ دوایه‌ ده‌سكاری‌ كرد ‌و كردیه‌ شیعرێك بۆ له‌یلا قاسم. ئه‌وه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ له‌یلا قاسم نه‌گوتراوه‌. دوو ساڵ یا ساڵێك پێش شه‌هیدبوونی‌ له‌یلا قاسم ئه‌و شیعره‌ی‌ نووسیبوو. یاری‌ ئۆله‌مپیك بوو له‌ مۆنریئالی‌ كانادا، ساڵی 1972 یا 1973ی زایینی‌ بوو. ئێمه‌ زۆرمان چاو له‌ ته‌له‌ڤزیۆن ده‌كرد. كه‌ چاوم له‌ یارییه‌كان ده‌كرد له‌ به‌غدا، زۆر ناره‌حه‌ت بووم كه‌ ئێمه‌ی‌ كورد نه‌ تیمی‌ وه‌رزشیمان هه‌یه و نه‌ ئاڵامان هه‌یه. به‌هه‌رحاڵ، خه‌یاڵ هه‌ڵیگرتم و زۆر ناڕه‌حه‌ت بووم. ڕۆژێكی‌ دیتم كه‌ سێ‌ قاره‌مان چوونه‌ سه‌ر سه‌كۆ ‌و میدالیان وه‌رگرت. له‌خۆڕا ئه‌و فیكره‌ له‌ خه‌یاڵی‌ دام…، گوتم له‌ واقیعدا ئه‌و كه‌سه‌یش كه‌ ئیعدام ده‌كرێ‌ میدالی‌ ده‌ره‌جه‌ یه‌كی‌ خه‌بات وه‌رده‌گرێ‌. كه‌ چوومه‌ مه‌قه‌ڕه‌كه‌ی‌ حیزب لای‌ مامۆستا هێمن گوتم ماموستا هێمن، فیكرێكی‌ باشم بۆ هاتووه…‌ ئه‌گه‌ر شاعیر بایه‌م شیعرێكی‌ باشی‌ لی‌ دروست ده‌بوو. بزانم ئه‌تو نایكه‌ی‌ به‌ شیعر؟ گوتی‌ چییه‌؟ گوتم حاڵ و وه‌زع ئاوایه. گوتی‌ زۆر سه‌خته‌. گوتم باشه‌ ئه‌وه قسه‌یه‌ پێم گوتی‌. پاش دوو سێ‌ ڕۆژان گوتی‌ ها! چوارینه‌یه‌كی‌ پێ‌ نیشاندام كه‌ دوایه‌ گۆڕیویه‌تی‌ به‌ڵام ئاوا بوو:
“بزه‌ی‌ هاتێ و گوتی‌ جه‌للادی‌ خوێڕی
به‌ كه‌یفی‌ خۆت په‌تت باوێژه‌ ئه‌ستۆم
په‌تت بۆ من نیشانی‌ ئیفتخاره
كه‌ بوومه‌ قاره‌مانی‌ میلله‌تی‌ خۆم”
ئه‌من گوتم جوانه به‌ڵام تێرم ناكا. پاشان ئه‌من ئه‌و فیكره‌م كرده‌ وتارێك به‌ ناوی ‌”میداڵی‌ ده‌ره‌جه‌ یه‌ك” ‌و له‌ بڵاوكراوه‌ی‌ “تێكۆشه‌ر”دا چاپم كرد. به‌ هه‌ر سووره‌ت ئیحساسی‌ خۆمم تێدا ده‌ربڕی‌. پاشان ساڵی‌ 1974 كه‌ له‌یلا قاسم و ڕه‌فیقه‌كانی‌ ئیعدام كران ئه‌و هات هێندێك شتی‌ دیكه‌ی‌ بۆ دانا كه‌ به‌ باوه‌ڕی‌ من سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو. هه‌ر ئه‌و ڕباعییه‌ به‌ته‌نیا بوایه‌ باشتر بوو. مه‌سه‌له‌ن له‌ باری‌ له‌یلاوه‌ ده‌ڵێ‌:
“كه‌ تۆ تۆرای‌ له‌ چاوم وه‌ك خه‌وی‌ من
له‌ بسكت ڕه‌شتره‌ مانگه‌شه‌وی‌ من
بڕۆ مه‌جنوون به‌ له‌یلای‌ خوت مه‌نازه‌
كه‌ ناوبانگی‌ پتر ده‌ركرد ئه‌وی‌ من”
ئه‌وه‌ به‌تایبه‌تی‌ میسره‌عی‌ ئاخری‌ ئه‌منیش ده‌توانم شیعری‌ وا بڵێم (به‌ پێكه‌نینه‌وه‌) و ئه‌وه‌ وه‌ك شیعری‌ هێمن ناچێ‌. یا یه‌ك دوو جار شیعری‌ وای‌ گوتووه‌ كه‌ ته‌ماشام كردووه‌ تێبینیم له‌سه‌ری‌ هه‌بووه ‌و له‌به‌رچاوی‌ گرتووه‌. مه‌سه‌له‌ن شیعرێكی‌ زۆر باشی‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی‌ شه‌و و شه‌یتان، له‌ یادی‌ شه‌هیدبوونی‌ پێشه‌وادا ده‌ڵێ‌:
“دێن و ده‌چن به‌ ئه‌سپایی‌ له‌ چوارچرا چه‌ند تارمایی‌
خێوی‌ شه‌و ‌و خودای‌ شه‌ڕن، بێچووه‌ شه‌یتانی‌ به‌دفه‌ڕن”
باسی‌ مه‌ئموورین ده‌كا جا له‌ پاشان باسی‌ ئیعدام ده‌كا ده‌ڵێ‌:
“له‌ ده‌وروبه‌ری‌ چوارچرا هه‌زاران سه‌ر له‌ قوڕ نرا
كام نازداری‌ شۆخ و جوانه، دای‌ له‌ خم لكی‌ كۆڵوانه‌
شۆڕه‌ لاو هاته‌ كۆڕی‌ شین، ئه‌ویش سۆرانیی‌ كرده‌ شین”
ئه‌من گوتم مامۆستا، ئه‌وه‌ زۆری‌ نائۆمیدی‌ تێدایه‌. ڕاسته‌ مردنی‌ پێشه‌وا ناخۆشه‌، به‌ڵام ئه‌ی‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ هه‌ر قوڕی‌ به‌سه‌ردا كرد؟ هیچی‌ نه‌كرد؟ تۆزێك بیری‌ كرده‌وه و ڕۆیشت. دوو سه‌عاتی‌ نه‌خایاند هاته‌وه‌ شیعرێكی‌ نووسیبوو كه‌ ئه‌و شیعره‌ی‌ كڕییه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌:
“پیره‌ پیاو بانگ ده‌ڵێ‌ ڕۆڵه‌!
له‌ بیر كه‌ن تۆڵه‌ تۆڵه‌”
یانی‌ هونه‌ره‌كه‌ هی‌ ئه‌وه، به‌ڵام تێبینیم له‌سه‌ری‌ هه‌بووه‌. حه‌تمه‌ن پیشانت ده‌ده‌م بۆخۆی‌ كه تاریك و ڕوونی چاپ كرد. جا تاریك و ڕوون به‌شی‌ زۆری‌ كاره‌كانی‌ ئه‌من كردمن و سه‌رپه‌رستیی‌ چاپه‌كه‌ی‌ به‌ من بوو تا مه‌رحه‌له‌ی‌ ئاخری‌ كتێبه‌كه‌ وا بوو. ساڵی‌ 1974 ئه‌من مه‌ئمووریه‌تم پێدرا له‌ به‌غدا بێمه‌وه‌ كوردستان له‌نێو دۆستان له‌ كوردستان بم. دواتر كه‌ چاپبوونه‌كه‌ی‌ ته‌واو ببوو، نوسخه‌یه‌كی‌ بۆم نارد به‌ یادگاری‌ كه‌ له‌سه‌ر كتێبه‌كه‌ نووسیبووی‌: “ئیعتراف ده‌كه‌م ته‌ئسیری‌ تۆ له‌سه‌ر شیعره‌كانم زۆره. له‌ حاڵێكدا شانازی‌ به‌ برایه‌تی و هاوسه‌نگه‌ریت ده‌كه‌م ئه‌و دیوانه‌ت پێشكه‌ش ده‌كه‌م.” ئه‌مه دیوانه‌كه‌یه‌ ماوه‌ به‌ خه‌تی‌ خۆی‌. به‌ڵام له‌ واقیعدا فه‌زل هه‌ر هی‌ خۆیه‌تی‌، چونكه‌ ئه‌وپه‌ڕه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ بووه‌ ئه‌من تێبینیم هه‌بووه‌ له‌سه‌ری‌. ته‌نانه‌ت جارێكیش به‌ به‌دفه‌ڕی‌ شیعرێكم لێ‌ خراپ كرد. گوتی‌ ئه‌وه‌ شیعری‌ تۆ نییه‌. تۆ شیعری‌ وا خراپ ناڵێی‌. گوتم شیعره‌كه‌ خراپ نییه و زۆربه‌ی‌ وشه‌كان هی‌ خۆتن و من فه‌قه‌ت وشه‌یه‌كم له‌ جێگای‌ وشه‌یه‌ك داناوه‌.

باشه‌ له‌و قۆناغه‌ی‌ كه‌ پێكه‌وه‌ بوون، ئه‌و جگه‌ له‌ تۆ شیعری‌ پێش بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ پیشان كه‌سانی‌ دیكه‌ ده‌دا؟
– شتی‌ وای‌ هه‌بووه‌. جارێك له‌ شیعرێكیدا كه‌ریمی‌ حیسامی‌یش ئه‌وه‌ی‌ كردبوو. شیعرێكی‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی ئێواره‌ی‌ پاییز، كه‌ ساڵی‌ 1974 داینابوو. ئه‌من له‌ كوردستان بووم، ئه‌وان له‌ به‌غدا بوون. شیعره‌كه‌ وه‌سفێكی‌ زۆر جوانی‌ كردبوو. لێره‌دا ڕه‌نگه‌ مه‌جال نه‌بێ‌ هه‌مووی‌ بخوێنمه‌وه‌ ئه‌گینا به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆریم هه‌ر له‌به‌ره‌. به‌ڵام له‌ ئاخره‌كه‌یدا وای‌ كردووه كه‌ ئیدی‌ ده‌ست له كراس دێنێته‌ ده‌ر. كه‌ریم حیسامی‌ كه‌ ده‌یبینی‌ ده‌ڵێ‌ بابه‌ تۆ ئه‌وه‌ بڵاو بكه‌یته‌وه‌ هه‌ر ئابڕووت ده‌چێ‌. ئه‌و هه‌موو نائۆمێدییه‌ چییه‌؟ كه‌ ئه‌وه‌ی‌ پێ‌ ده‌ڵێ‌ یه‌ك شیعری‌ دیكه‌ ئێستا بووه‌ به‌ شیعری‌ ئاخری‌، داده‌نی‌ كه‌ ده‌ڵێ‌:
“گوتم كه‌ وا بێ‌ ئاشنا، به‌شی‌ ئێمه‌ له‌ ناوچوونه‌
گوتی‌ نا نا دوور بنواڕه‌، دوور بنواڕه‌ ئاسۆ ڕوونه‌”
یانی‌ ئه‌و تێبینییه‌ی‌ كه‌ریم حیسامی‌ ئه‌و شیعره‌ جوانه‌ی‌ ڕزگار كرد. ده‌نا شیعره‌كه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ باری‌ ئه‌ده‌بییه‌وه‌ زۆر جوان داڕێژراوه‌ نائۆمێدیی‌ لێ‌ ده‌بارێ. به‌ڵام به‌و دوو دێڕه‌ نه‌جاتی‌ بوو.

بووه‌ مامۆستا هێمن به‌ قسه‌ی‌ تۆ نه‌كا؟
– (به‌ پێكه‌نینه‌وه‌) حه‌تمه‌ن هه‌بووه! ئه‌وه‌ نییه‌ پێم گوت ئه‌و شیعره‌ دابنێ‌، داینه‌نا.

باشه‌ ئه‌و ته‌ئسیره‌ی‌ كه‌ كاتی‌ خۆی‌ شۆڕشی‌ مه‌لا مسته‌فا بارزانی‌ له‌سه‌ر هه‌ژار هه‌یبوو، وا دیاره‌ به‌و شێوه‌یه‌ ئه‌و ته‌ئسیره‌ی‌ له‌سه‌ر هێمن نه‌بووه‌. ئایا به‌ڕاستی‌ ئه‌م شۆڕشه‌ ته‌ئسیری‌ له‌سه‌ر هێمن نه‌بووه‌ یا نا، هێمن شیعری‌ بۆ شۆڕشی‌ بارزانی‌ هه‌بووه‌ به‌ڵام بڵاونه‌كراوه‌ته‌وه‌؟
– ئه‌وه‌یش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و خۆسانسۆرییه‌ی‌ كه‌ هێمن كردوویه‌تی‌. به‌ هه‌ر ده‌لێك بێ‌، هێمن كه‌وته‌ خۆسانسۆری‌، ئه‌گینا شیعری‌ بۆ ئه‌و كات هه‌بوو. ته‌نانه‌ت شیعری‌ بۆ مه‌لا مسته‌فایش هه‌بوو. بۆ نموونه‌ ئه‌من چه‌ند به‌یتێك له‌ شیعرێكی‌ بۆت بخوێنمه‌وه‌ كه‌ ساڵی‌ 1970 له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ی‌ 11ی‌ ئازاردا بڵاوكرایه‌وه‌. جێژنێكیان گرت له‌ چۆمان ناویان لێنا جێژنی‌ ئادار و نه‌ورۆز. چووبوونه‌ لای‌ مامۆستا هه‌ژار كه‌ شیعریان بۆ بنووسێ‌؛ گوتبووی‌ ئه‌من به‌ سفارش شیعر ناڵێم و بۆم نه‌هاتووه ‌و نایڵێم. چووبوونه‌ لای‌ مامۆستا هێمن. شیعرێكی‌ جوانی‌ نووسیبوو. كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ستپێده‌كا:
“له‌و ده‌مه‌ی ڕا كه‌ كاوه‌ كوتكی‌ وه‌شاند
مێشكی‌ زوحاكی‌ كوردكوژی‌ پڕژاند
گه‌لی‌ چه‌وساوه‌ هات و لێی‌ هاڵا
چه‌رمی‌ به‌روانكه‌كه‌ی‌ كرا ئاڵا
شۆڕشی‌ پاكی‌ پیری‌ ئاسنگه‌ر
ڕاوی‌ نا له‌م وڵاته‌ داگیركه‌ر”
ئه‌م شیعره‌ درێژه‌. له‌ پاشان ده‌ڵێ‌:
“به‌ ده‌هۆی‌ دوژمنان گه‌لێك ساڵ بوو
جێژنی‌ نه‌ورۆز له‌ كورده‌كان تاڵ بوو
نه‌ته‌وی‌ خاكی‌ گرت و مڵكی‌ بڕی‌
هه‌ر كه‌سێ‌ هات به‌شێكی‌ لێ‌ پچڕی‌”
ئه‌وجار ده‌ڵێ‌:
“ڕاپه‌ڕی‌ كاوه‌یێكی‌ ئازاتر
كه‌وته‌ دووی‌ كۆمه‌ڵێكی‌ وریاتر
مه‌زنی‌ ئه‌و كورده‌ كاكه‌ بارزانی‌
كاتێ حاڵی‌ به‌ ناله‌بار زانی‌
ڕابوو، ڕاسا، پساندی‌ زنجیری‌
گرتی ڕێی‌ ڕاستی‌ باب و باپیری‌
كوڕه‌ پێشمه‌رگه‌ پشتی‌ دا پشت یه‌ك
كه‌وته‌ شوێنی‌ ئه‌و و ده‌سی دادایه‌ چه‌ك
له‌و چیا و به‌نده‌نانه‌ سه‌نگه‌ری‌ گرت
له‌و هه‌موو ملهوڕانه‌ كێ‌ به‌ری‌ گرت
ئه‌و هه‌ڵۆ دوژمنی‌ قه‌ل و داڵ بوو
ڕووی‌ له‌ هه‌ر سه‌نگه‌رێك ده‌كرد زاڵ بوو”
ئه‌مه‌ زۆر شیعرێكی‌ جوانه‌. ئاخره‌كه‌ی‌ به‌ سێ‌ شیعر ته‌واو ده‌بێ‌ كه‌ ئێستا له‌ به‌رنامه‌ی ‌”شه‌هیدان” له‌ ڕادیۆی‌ ده‌نگی‌ كوردستانی‌ ئێران ده‌خوێندرێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌:
“ئه‌ی‌ شه‌هید ئه‌ی‌ نموونه‌ی‌ ئازادیی‌
نه‌ڕژا خوێنی‌ تۆ به‌خۆڕایی‌
ئه‌و له‌شانه‌ی‌ به‌ گولله‌ دابێژران
له‌ دڵێ‌ گه‌رمی‌ میلله‌تا نێژران
خوێنه‌ داشتوویه‌ داری‌ ئازادی‌
هات به‌ دووی‌ شینی‌ ئێوه‌دا شادی‌”
ئێستا كردوویه‌تی‌ به‌:
“دێ‌ به‌ دووی‌ شینی‌ ئێوه‌دا شادی‌”
به‌ڵام ئه‌و وه‌خته‌ “هات”بوو، چونكه‌ ئه‌من شاهیدی‌ له‌حزه‌ی‌ له‌دایكبوونی‌ ئه‌و شیعره‌ بووم.

جگه‌ له‌وه‌ شیعری‌ دیكه‌یشی‌ بۆ بارزانی‌ وتووه‌؟
– به‌ڵێ. كاتی‌ خۆی‌ عه‌كسێكی‌ بارزانی‌ له‌ ئێران ده‌ستكه‌وتووه‌ كه‌ نازانم چ ساڵێك بووه‌، ئاوا ده‌ڵێ‌:
“وێنه‌ت گه‌یشته‌ ده‌ستم و ڕوون بۆوه‌ چاوی‌ من”
یا له‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێ‌:
“هه‌رچه‌نده‌ دیوته‌ ڕۆژی ڕه‌ش و دوژمنی‌ قه‌وی‌
ئاڵای‌ خه‌باتی‌ میلله‌تی‌ كوردت نه‌كرد نه‌وی‌”
به‌ڵام دوایه‌ به‌ هه‌ر ده‌لیل بوو ڕای‌ گۆڕدرا. بۆیه‌ ئه‌و شیعرانه‌ی‌ له‌ مێژووی‌ خۆی‌ سڕینه‌وه‌. كارم نییه و به‌رپرسیارییه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر خۆیه‌تی‌. ئه‌گه‌ر له‌ به‌غدا له‌ تاریك و ڕوون‌دا نه‌یتوانی‌ چاپیان بكا، باشه‌ خۆ له‌ ئێران ده‌یتوانی‌ چاپی‌ بكا؟ كه‌ له‌ ئێرانیش هێندێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ چاپكرانه‌وه‌ جارێكی‌ دیكه‌ ئه‌وانه‌ی‌ نه‌هێنان.

بۆ نه‌یهێنان؟
– (به‌ پێكه‌نینه‌وه‌) ئه‌گه‌ر زیندوو بووه‌وه‌ له‌ خۆی‌ بپرسه‌. ئه‌من بۆ وه‌كیلیی‌ ئه‌و بكه‌م؟

ده‌كرێ‌ بڵێی مامۆستا هێمن چه‌ند ساڵ ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ نووسه‌رانی‌ “كوردستان” بوو ‌و چ ڕۆڵێكی‌ هه‌بووه‌؟
– له‌ڕاستیدا له‌ ده‌سته‌ی‌ نووسه‌ران له‌ ساڵی‌ 1349ـه‌وه‌ كه‌ ده‌وره‌ی‌ ئێستای‌ “كوردستان”مان ده‌ستپێكرده‌وه‌ كه‌ ئێستایش به‌رده‌وامه، له‌و كاته‌وه‌ ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ نووسه‌ران بوو تا لێك جیابووینه‌وه له 1358دا. به‌ڵام وه‌ك به‌رپرسیاره‌تی،‌ ئه‌و به‌رپرسی‌ به‌شی‌ ئه‌ده‌بیی‌ ڕۆژنامه‌ بوو. هه‌رچه‌ند ئه‌من پێم ناخۆشه‌ ئه‌وه‌ بڵێم به‌ڵام وه‌ك حه‌قیقه‌تێك ئه‌وه‌ بڵێم باشه‌ كه‌ له‌ واقیعدا كاره‌كه‌ی‌ به‌ من سپاردبوو. بۆیه‌ كاره‌كان هه‌ر ئه‌من ده‌مكردن. ته‌نانه‌ت ساڵی‌ 1974 كه‌ لێك بڵاو بووین، پێش ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی‌ شه‌ڕ، بڕیارماندا كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ لێك بڵاو بێ‌. دوو كه‌س له‌نێو وڵات به‌ نهێنی‌ ده‌ژیان. چه‌ند كه‌سمان له‌ به‌غدا مانه‌وه. دوو سێ‌ كه‌سمان چوونه‌ ناوچه‌ی‌ ژێرده‌سه‌ڵاتی‌ پێشمه‌رگه. دوو سێ‌ كه‌سمان چوونه‌ سلێمانی‌. دوو سێ‌ كه‌سیشمان وه‌ك كاك دوكتۆر چوونه‌ ده‌رێ‌. له‌وێدا كه‌ باسی‌ ڕۆژنامه‌ كرا، دوكتۆر قاسملوو فه‌رمووی‌ “هه‌وڵ بده‌ن ڕۆژنامه‌كه‌ هه‌ر ده‌ربچێ. ئه‌من كه‌ ئێستا لێره‌ نابم با كاك كه‌ریمی‌ حیسامی‌ به‌رپرسی‌ به‌شی‌ سیاسیی‌ ڕۆژنامه‌ بێ و مامۆستا هێمنیش با به‌رپرسی‌ به‌شی‌ ئه‌ده‌بی‌ بێ‌.” مامۆستا هێمنیش گوتی‌ “باشه‌ بۆ من هه‌تا ئێستایش مه‌سئول نه‌بووم؟” دوكتۆر گوتی‌ “با به‌رپرس بووی‌ به‌ڵام با له‌ بیرمان نه‌چێ‌ هه‌تا ئێستا مامۆستا(به‌ پێكه‌نینه‌وه‌) لێره‌ بوو، به‌ڵام ئێستا ئه‌و لێره‌ نابێ‌.” ئه‌و باوه‌ڕی‌ به‌ من هه‌بوو كه‌ كاره‌كان بكه‌م. سه‌رپه‌رستیی‌ ته‌سحیح و چاپی‌ ڕۆژنامه‌یش جگه‌ له‌ ژماره‌ی‌ یه‌كه‌می‌ كه‌ ئه‌گه‌ر چاوی‌ لێ‌ بكه‌ی‌ زۆر شپرزه‌یه و پڕه‌ له‌ غه‌ڵه‌ت، هه‌ر هه‌مووی‌ ئه‌من ده‌مكرد. به‌ڵام وه‌ك ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ نووسه‌ران هه‌ر مایه‌وه‌ تا ئه‌و جیابوونه‌وه‌ی‌ كه‌ ڕوویدا.

قه‌ت هه‌بووه‌ مامۆستا هێمن وتاری‌ سیاسی‌ بنووسێ‌؟
– دیاره‌ هه‌بوو شتی‌ ئه‌ده‌بی‌ بنووسێ. به‌ڵام ڕۆژنامه‌كه‌ حیزبی‌ بوو ده‌بوایه‌ شتی‌ سیاسی‌ بنووسێ. به‌ڵام وه‌ك وتاری‌ ته‌فسیری و ته‌حلیلی،‌ نا نه‌یبووه‌. زیاتر كاره‌كانی‌ توانای‌ ئه‌ده‌بییان تێدا بوو تا ته‌حلیلی و سیاسی‌.

تاریك ‌و ڕوون‌ی‌ هێمن و به‌شێك له‌ كتێبه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ حیزبی‌ دێموكرات له‌لایه‌ن “بنكه‌ی‌ پێشه‌وا”وه‌ بڵاوكراونه‌ته‌وه‌. ده‌كرێ‌ باسی‌ ئه‌م بنكه‌یه‌مان بۆ بكه‌ی‌؟ ئایا شتی‌ وا له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌بووه‌؟
– “بنكه‌ی‌ پێشه‌وا” وه‌ك بڵێین چاپخانه‌ی‌ هه‌بێ و شتی‌ وا، نا. به‌ڵام بنكه‌ی‌ پێشه‌وا بڕیارێك بوو كه‌ حیزبی‌ دێموكرات دابووی‌ كه‌ كۆمه‌ك بكا به‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌می‌ ئه‌ده‌بیی‌ كوردی و ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی‌ كه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ ده‌نووسرێن. ناوی‌ بنكه‌ی‌ پێشه‌وای‌ لێنرابوو. خۆ بنكه‌ مه‌رج نییه‌ خه‌ڵك كۆبێته‌وه و ده‌زگای‌ هه‌بێ و شتی‌ وا. حیزب هه‌زینه‌كه‌ی‌ ده‌دا. كتیبَی‌ دوكتۆر قاسملوو بنكه‌ی‌ پێشه‌وا چاپی كرد. تاریك و ڕوون، “كاروانێك له‌ شه‌هیدانی‌ كوردستانی‌ ئێران” له‌ نووسینی‌ كه‌ریمی‌ حیسامی‌ هه‌ر بنكه‌ی‌ پێشه‌وا چاپی‌ كرد. كتێبی‌ پێكه‌نینی‌ گه‌دا ‌و یه‌ك دوو كتیبی‌ دیكه‌ی‌ لێ‌ چاپ كران. ئه‌من له‌ بیرمه‌ كاك محه‌ممه‌دی‌ مه‌لا كه‌ریم شتێكی‌ نووسیبوو. ده‌ڵێ‌ حیزبی‌ دێموكرات ته‌نیا حیزبی‌ سیاسییه‌ كه‌ خزمه‌تی‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ كردووه‌ هه‌ر بۆ خزمه‌ت به‌ زمانی‌ كوردی‌. ئه‌وانی‌ دیكه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ خزمه‌تیان به‌ سیاسه‌ته‌كانیان كردووه‌. مه‌سه‌له‌ن تاریك و ڕوون یا پێكه‌نینی‌ گه‌دا بۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ بڵاوی‌ بكه‌ینه‌وه‌. خه‌رجه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر حیزب بوو.

چاپخانه‌كه‌ی‌ له به‌غدا بوو؟
– به‌ڵێ‌ له‌ به‌غدا بوو. دیاره‌ له‌ به‌غدا بوون تاوان نییه‌. ئه‌من پێم خۆشه‌ له‌و ده‌رفه‌ته‌ كه‌ڵك وه‌رگرم. دوو سێ‌ جار باسم كردووه‌ به‌ڵام ئێستا ئه‌م قسانه‌ بڵاوده‌بنه‌وه، بۆیه‌ پێم خۆشه‌ بڵێم كتێبی‌ دوكتۆر قاسملوومان چاپ كردبوو؛ ئه‌من هه‌م سه‌رپه‌رستی‌ چاپه‌كه‌ی‌ بووم و هه‌م وه‌رگێڕی‌ ئه‌م كتیبه‌ بووم، بۆیه‌ بڵاوكردنه‌وه‌كه‌یشی‌ كه‌وته‌ سه‌رشانی‌ من به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ پتر شاره‌زای‌ كوردستان بووم. جارێكیان هاتبوومه‌ سلێمانی‌ به‌سه‌ر كتێبخانه‌كاندا ده‌گه‌ڕام كه‌ داخوا چه‌نده‌یان فرۆشراون بۆ ئه‌وه‌ی‌ پاره‌كه‌یان لێ وه‌رگرم. چوومه‌ كتیبخانه‌یه‌ك بۆوه‌ی‌ حیسابی‌ له‌گه‌ڵدا بكه‌م. كوڕێكی‌ لێ‌ بوو كه‌ ده‌ركه‌وت خوێندكاری‌ زانستگه‌یه‌. لێی‌ پرسیم ئه‌و كتێبه‌ هی‌ تۆیه‌؟ گوتم به‌ڵێ‌. گوتی‌ له‌ كوێ‌ چاپ كراوه‌؟ ئه‌منیش زانیم مه‌به‌ستی‌ شتێكی‌ دیكه‌یه‌، گوتم ئه‌وه‌ كۆشكی‌ كۆماری‌ له‌ به‌غدا چاپخانه‌یه‌كی‌ لێیه‌، له‌وێ‌ چاپ كراوه‌. گوتی‌ بۆ قه‌ڵس ده‌بێ‌؟ گوتم بۆ قه‌ڵس ده‌بم؟ ئه‌تۆ پرسیارت كرد، ئه‌منیش وه‌ڵامم دایه‌وه‌. گوتی‌ نا قه‌ڵسیی‌ پێوه‌ دیاره‌! گوتم ئاخر بۆیه‌ قسه‌كه‌ی‌ من قه‌ڵسیی‌ پێوه‌ دیاره‌ چونكه‌ قسه‌كه‌ی‌ تۆ پلاری‌ پێوه‌ دیاره‌! باشه‌ ئه‌تۆ خوێنده‌واری و لاوی و ڕووناكبیری‌، گرنگ بۆ كتێبێك ئه‌وه‌یه‌ چی‌ تێدایه‌ نه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ كوێ‌ چاپ كراوه‌.

كاتی‌ خۆی‌ شیعره‌كانی‌ هێمن له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان به‌بێ‌ ناو ‌و ئیمزای‌ هێمن بڵاوده‌كرانه‌وه و ناوی‌ ئه‌م شاعیره‌یان له‌سه‌ر نه‌بوون. هۆكاره‌كه‌ی‌ له‌ چیدایه‌؟
– به‌ڵێ‌ ئه‌وه‌ وایه‌. ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ ئێمه‌ هێمن زدایی‌ بكه‌ین. به‌ڵام ئه‌و بۆخۆی‌ له‌ یه‌ك دوو شیعر نه‌بێ‌ وه‌ك یادگاری‌ شیرن، كه‌ ده‌ڵێ‌:
“گواره‌كه‌ی‌ زێڕت به‌ كا نایه‌ له‌ گوێ‌ بگره‌ قسه‌م
لایقی‌ گوێی‌ تۆ عه‌زیزم شیعری‌ ساده‌ی‌ هێمنه‌”
ئیدی‌ ناوی‌ دانه‌ناوه‌ وه‌ك شاعیرانی‌ پێش خۆی. وه‌ك نالی‌ كه‌ له‌ هه‌موو شیعره‌كانیدا ناوی‌ نالی‌ هه‌یه‌ یا حافز هه‌موو قه‌سیده‌كانی‌ ناوی‌ حافزیان تێدایه‌. ئه‌و عاده‌تی‌ وا نه‌بوو. ئه‌و به‌ كه‌می‌ ناوی‌ خۆی‌ هێناوه‌.

مه‌به‌ستمه‌ بڵێم كه‌ شیعره‌كانی‌ به‌بێ‌ ئیمزای‌ هێمن بڵاوكراونه‌ته‌وه‌؟
– ئه‌گه‌ر چاو له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان بكه‌ی،‌ له‌و ده‌وره‌یه‌دا هیچ وتارێك به‌ ناوی‌ نووسه‌ره‌كه‌ی‌ نه‌بووه‌. ئه‌ویش وه‌ك ئه‌وان وابوو. یه‌ك دوو شیعرێك چاپكران هه‌ر له‌و ده‌وره‌یه‌دا له‌ یه‌ك دوو شاعیرێكی‌ دیكه‌، پێم وایه‌ ناویان به‌ جۆرێك نووسراوه‌. ده‌نا شیعره‌كانی‌ هێمن وه‌ك له‌ شیعره‌كه‌یدا نه‌بوو له‌سه‌ریشی‌ نه‌ده‌نووسرا.

تۆ پێت وایه‌ ڕێنووس و ڕێزمانی‌ ڕۆژنامه‌ی كوردستان تا چه‌ند خۆی‌ به‌ قه‌رزداری‌ هێمن ده‌زانێ‌؟
– پێم وا نییه‌ ڕێزمانه‌كه‌ ته‌نیا له‌ژێر ته‌ئسیری‌ مامۆستا هێمن‌دا بێ‌. كه‌سی‌ دیكه‌یش هه‌بوون. دوكتۆر قاسملوو هه‌بوو، ئه‌من هه‌بووم. ڕه‌نگه‌ ئه‌و ڕێنووسه‌ به‌ ئیلهام له‌ كوردستانی‌ عێراقیش بێ‌. چاك و خراپه‌كه‌ی‌ هه‌موومان لێی‌ به‌رپرسین. نه‌ شانازییه‌كانی‌ نه‌ عه‌یبه‌كانی‌ ته‌نیا بۆ هێمن ناگه‌ڕێته‌وه‌. به‌ڵام دیاره‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ هێمن و دواتر ئه‌منیش ته‌ئسیرم هه‌بێ‌ له‌سه‌ری‌.

هێمن بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵێك ئه‌ندامی‌ كۆڕی‌ زانیای‌ بووه. ده‌كرێ‌ بڵێن كه چۆن وه‌رگیراوه‌؟
– له‌ ساڵی‌ دوای‌ دامه‌زرانییه‌وه‌ مامۆستا هێمن ئه‌ندامی‌ كۆڕی‌ زانیاری‌ بوو. به‌ڵام ئیدی‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بۆ ئێران و پاش نوشوستی‌ شۆڕش له‌ ساڵی‌ 1975دا كۆڕی‌ زانیاری‌ به‌ره‌و كزی‌ چوو. ده‌وڵه‌تی‌ عێراق كه‌ له‌ژێر بارودۆخێكدا ڕازی‌ ببوو به‌ دروستكردنی‌، پاشان پشتی‌ تێكرد. به‌ڵام هێمن ئیستعیفای‌ هه‌ر نه‌دا تا چووه‌ ئێران. دیاره‌ زیاتر له‌و كۆمیسیۆنانه‌دا كاری‌ ده‌كرد كه‌ به‌ زمان ڕاده‌گه‌یشتن. مه‌سه‌له‌ن ده‌چوون موسته‌له‌حاتیان داده‌نا له‌ به‌رانبه‌ر عه‌ره‌بیدا.

جگه‌ له‌ مامۆستا هێمن كه‌سی‌ تر له‌ كورده‌كانی‌ ئێران له‌م كۆڕه‌دا به‌شدار بوون؟
– ماموستا هه‌ژار كه‌ زۆر كارا بوو و دوكتۆر قاسملوو ئه‌ندام بوو. مه‌رحوومی‌ زه‌بیحی‌ زۆری‌ هاوكاری ده‌كرد به‌ڵام دڵنیا نیم له‌وه‌ی‌ ئه‌ندام بوو یا نا! زه‌بیحی‌ له‌ زمانی‌ كوردی‌ زۆر شاره‌زا بوو. كاك حه‌سه‌نی‌ قزلجی‌ ئه‌ندام بوو.

مامۆستا، ئه‌گه‌ر بێینه‌ سه‌ر به‌شی‌ سیاسیی‌ دانیشتنه‌كه‌مان ده‌توانم بڵێم ئێوه‌ له‌ كتێبی ‌”هێمن” له‌ نووسینی‌ عوسمان ده‌شتی دا ده‌نووسن: “هێمن كه‌ له‌ باری‌ ئه‌ده‌بی و شیعرییه‌وه‌ زۆر به‌توانا بوو به‌ هه‌مان ڕاده‌یش له‌ باری‌ سیاسییه‌وه‌ كه‌متوانا بوو. پرسیار ئه‌مه‌یه‌ كه‌سێكی‌ “بێ توانای‌ سیاسی‌” ئه‌وتۆ چۆن بوو به‌ ئه‌ندامی‌ ڕێبه‌ریی‌ حیزبی‌ دێموكرات؟ ئه‌ویش بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ندین ساڵ هه‌ڵبژێردرایه‌وه.
– ئه‌من به‌ جۆرێك له‌ جێگایه‌كی‌ دیكه‌ باسی‌ ئه‌وه‌م كرد. یه‌كه‌م، هێمن ئه‌و پیاوه‌ بێ‌ توانایه‌ نه‌بوو كه‌ بڵێم بێ‌ تواناترین ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ بێ‌. دووه‌م، هه‌ر كه‌س له‌و شتانه‌ هه‌ڵده‌بژێرێ‌ كه‌ له‌ به‌رده‌ستیدا هه‌ن. ئێمه‌ مه‌جمووعه‌یه‌ك بووین كه‌ له‌ نێویان كه‌سانی‌ وامان هه‌بوون كه‌ له‌ باری‌ سیاسی و ئاگایی و زانیارییه‌وه‌ له‌ مامۆستا هێمن خوارتر بوون. ڕه‌نگه‌ من یه‌كێك له‌وانه‌ بووبم. مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ پێوه‌ندیداره‌ به‌ شه‌خسی‌ مامۆستا هێمن، پێش ئه‌وه‌ی‌ له‌به‌ر توانا سیاسییه‌كه‌ی‌ بێ‌، له‌به‌ر ئه‌و ناوبانگه‌ ئه‌ده‌بییه‌ی‌ بوو كه‌ هه‌یبوو. حه‌تتا له‌گه‌ڵ‌ دوكتۆر قاسملوو چه‌ند جار باسم كردووه‌ كه‌ بابه‌ لێیگه‌ڕێن، ئه‌و پیاوه‌ با كاری‌ خۆی‌ بكا. ئه‌وه‌ بۆ سیاسه‌ت دروست نه‌بووه‌. جا به‌ڕاستی‌ ئه‌و پیاوه‌ بۆ شیعر دروست ببوو. هه‌ر چه‌ند پیاوێكی‌ به‌فه‌رهه‌نگ و به‌موتاله‌عه و خوێندوار بوو، به‌ڵام ئه‌و بۆ سیاسه‌ت دروست نه‌ببوو. ده‌یفه‌رموو ناوی‌ هێمن له‌ لیستی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ هێزێكه‌. بۆیه‌ زیاتر له‌و باره‌یه‌وه‌ بوو. به‌ڵام وا نییه‌ كه‌ بڵێی‌ به‌قه‌د شاعیرییه‌كه‌ی‌ بێ‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌و به‌راوردكردنه‌ی‌ من له‌به‌ر ئه‌وه بێ‌ كه‌ هێمن زۆر شاعیر بوو، به‌ڵام كه‌م سیاسی‌ بوو (به‌ پێكه‌نینه‌وه‌). هه‌رچه‌ند ئه‌و له‌ هێندێك كه‌سی‌ نێو كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ به‌تواناتر بوو. به‌ڵام ئه‌و به‌راوردكردنه‌ كه‌سێك بیڵێ‌ كه‌ چه‌نده‌ شاعیر بوو ئه‌وه‌نده‌یش سیاسی‌ بوو ئه‌وه‌ به‌راوردكردنێكی‌ غه‌ڵه‌ته‌.

باشه‌ تۆ پێت وا نییه‌ كاتی‌ خۆی‌ كه‌ هێمن هه‌ڵبژێردرایه‌وه‌ بۆ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندیی‌ حیزب، ویستوویانه‌ زیاتر وه‌ك كه‌سێكی‌ ناسراو و یادگاری‌ كۆمار بیقۆزنه‌وه و سوودی‌ لێ‌ وه‌ربگرن؟!
– عه‌رزم كردی،‌ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی‌ ناسراوی‌ ئه‌ده‌بی‌ بوو كه‌ گرنگ و دیار بوو ئه‌گه‌ر له‌ حیزبدا بێ‌، حه‌تمه‌ن دوكتۆر قاسملوویش باوه‌ڕی‌ وا بووه‌.

باشه‌ مامۆستا هێمن ئه‌گه‌ر تێكه‌ڵ‌ به‌ “تاقمی‌ حه‌وتكه‌سی‌” نه‌بایه و له‌ حیزب جیا نه‌بووایه‌ته‌وه‌، تۆ ئه‌م قسه‌یه‌ت هه‌ر ده‌كرد؟
– ئه‌گه‌ر بۆنه‌یه‌ك ڕێككه‌وتبایه‌، ئه‌من ئه‌و قسه‌یه‌م هه‌ر ده‌كرد. چونكه‌ به‌ حزووری‌ خۆیشی‌ ئه‌و قسه‌یه‌م كردووه‌. هه‌ر به‌ خۆیم گوتووه. وه‌نه‌بێ‌ من غه‌یبه‌تی‌ هێمن بكه‌م یا له‌ كه‌سایه‌تیی‌ هێمن كه‌م بكه‌مه‌وه‌. به‌ باوه‌ڕی‌ من ئه‌وه‌ له‌ كه‌سایه‌تیی‌ هێمن كه‌م ناكاته‌وه‌. مه‌سه‌له‌ن ئه‌من پێت ده‌ڵێم دوكتۆر قاسملوو له‌ باری‌ سیاسییه‌وه‌ چه‌ند له‌ سه‌رێ‌ بوو، ڕاست به‌قه‌د ئه‌وه‌ له‌ باری‌ شیعرییه‌وه‌ له‌ خوارێ‌ بوو. به‌ڵام ئایا دوكتۆر قاسملوو لێی‌ كه‌م بۆوه‌ ئه‌من وام گوت؟ هێمن سیاسییه‌كی‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو‌ و قاسملوویش هه‌ر شاعیر نه‌بوو (به‌ پێكه‌نیه‌وه‌). تواناكان به‌ش كراون. بۆ وای‌ لێ‌ بكه‌م ئه‌گه‌ر گوتم هێمن سیاسییه‌كه‌ی‌ گه‌وره‌ نه‌بوو ئیدی‌ لێی‌ كه‌م بۆته‌وه‌؟ دوكتۆر قاسملوو مامۆستام بوو، ڕێبه‌رم بوو، ئۆلگووم بوو، هه‌موو شتێكی‌ من بوو، به‌ڵام پێت ده‌ڵێم شاعیر نه‌بوو.

مامۆستا، به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌ كه‌ تۆ زۆر له‌ هێمن نیزیك بووی‌، كه‌ دیوانه‌كه‌ی‌ چاپ ده‌كرێ‌ پێشه‌كییه‌كه‌ی‌ له‌لایه‌ن دوكتۆر قاسملووه‌ ده‌نووسرێ‌. بۆچی تۆ ئه‌م پێشه‌كییه‌ت نه‌تنووسی و ئه‌م پێشه‌كییه‌ چۆن نووسرا؟
– دیاره‌ دوكتۆر قاسملوو به‌ شێوه‌ی‌ گشتی‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتدا خاوه‌ن ڕا بوو. پاشان مه‌وقیعییه‌تی‌ دوكتۆر قاسملوو مه‌وقیعییه‌تێكی‌ دیكه‌ بوو. شانازییه‌كی‌ گه‌وره‌ بوو كه‌ قاسملوو پێشه‌كی‌ بۆ شیعری‌ هێمن بنووسێ‌. به‌ڵام ئه‌من به‌ هیچ جۆر له‌و مه‌وقیعییه‌ته‌دا نه‌بووم كه‌ كتێبی‌ مامۆستا هێمن به‌ پێشه‌كی‌ من وه‌بره‌و بكه‌وێ‌. به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و كاته‌ ئه‌من له‌ مه‌جالی‌ كاری‌ ئه‌ده‌بیدا زۆر كه‌م ناسرابووم. دوكتۆر قاسملوو هه‌م له‌ باری‌ ئه‌ده‌بییه‌وه‌ له‌ من باڵاتر بوو هه‌م له‌ باری‌ سیاسییه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر هێمن ئه‌ندامی‌ حیزبی‌ دێموكرات نه‌بوایه‌ دوكتۆر قاسملوو پێشه‌كی بۆ دیوانه‌كه‌ی‌ ده‌نووسی و به‌ شاعیری‌ گه‌لی‌ ده‌ناساند؟
– حه‌تمه‌ن. ئه‌گه‌ر ئاوا لێك نیزیك بوایه‌ن حه‌تمه‌ن بۆی‌ ده‌نووسی‌. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ دوكتۆر قاسملوو پێشه‌كی‌ بۆ دیوانه‌كه‌ی‌ هێمن نووسیوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ هێمن ئه‌ندامی‌ حیزب بووه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ هێمن شاعیره‌. دوكتۆر قاسملوو وتاری‌ له‌سه‌ر گۆران هه‌یه‌ كه‌ زۆر به‌هێزتره‌ له‌و پێشه‌كییه‌ی‌ كه‌ بۆ دیوانی‌ هێمن نووسیویه‌تی‌. خۆ گۆران ئه‌ندامی‌ حیزبی‌ ئێمه‌یش نه‌بوو. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ شاعیرێكی‌ گه‌وره‌ی‌ كورده‌ شتی‌ له‌سه‌ر نووسیوه‌.

مامۆستا، ڕه‌نگه‌ ئه‌م پرسیاره‌ ئێستایش له‌نێو خه‌ڵكدا هه‌بێ‌ كه‌ چۆن بوو كه‌سێك كه‌ به‌ شاعیری‌ گه‌ل ده‌ناسرێ، دوایه‌ ده‌خرێته‌ ڕیزی‌ خیانه‌تكارانه‌وه‌؟
– ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كه‌ زۆر جار ڕه‌نگه‌ بێته‌ گۆڕێ به‌ڵام ته‌زمین بۆ هیچ كه‌س نییه‌. نه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ تاسه‌ر چاك بێ‌، نه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ تاسه‌ر خراپ بێ‌. بۆیه‌ ته‌زمین بۆ كه‌س نییه‌ كه‌ له‌ ژیاندا هه‌ڵه‌ نه‌كا. ئینسان به‌هه‌ڵه‌داده‌چێ‌. له‌ واقیعدا ته‌نیا دوای‌ مردنی‌ ئینسانێكه‌ كه‌ ده‌توانی‌ حوكمی‌ نیهایی‌ بده‌ی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌و كابرایه‌ تاسه‌ر له‌سه‌ر بیروباوه‌ری‌ خۆی‌ ماوه. ئێنسان ده‌توانێ‌ بگۆڕدرێ‌. ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هێمن له‌ ڕیزی‌ ئه‌وانه‌دا حیساب كرا له‌لایه‌ن حیزبی‌ دێموكراته‌وه‌ شتێكی‌ سه‌یر نه‌بوو. ڕاسته‌ قبووڵكردنی‌ ئه‌وه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ بۆ مامۆستا هێمن و بۆ ئه‌وانی‌ تر وه‌ك یه‌ك نه‌بوو. له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ هه‌لسه‌نگاندنێكی‌ عاتیفی‌ بوو. حه‌وت كه‌س كارێكیان كردووه‌. حوكمێكیان له‌سه‌ر ده‌درێ‌. باشه‌ بۆچی‌ بۆ شه‌شیان دروسته و یه‌كیان غه‌ڵه‌ته‌؟ بۆ كاری‌ شه‌شیان حه‌رامه و هی‌ یه‌كیان حه‌ڵاڵه‌؟ یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. شتی‌ وا نییه‌. هێمن شاعیر بوو، خۆشه‌ویست بوو له‌نێو خه‌ڵكدا له‌به‌ر شیعره‌كانی‌. یا خه‌ڵك له‌ دووره‌وه‌ شیعره‌كانی‌ هێمن‌یان خۆشده‌ویست و ئاگاداری‌ قه‌زیه‌كه‌ نه‌بوون. ده‌نا چه‌ند جارێك له‌گه‌ڵ‌ ئه‌دیبان ڕێده‌كه‌وت كه‌ قسه‌م بۆیان ده‌كرد قسه‌یان پێ‌ نه‌ده‌ما. ئه‌تۆ نابێ‌ كار به‌ شه‌خس هه‌ڵسه‌نگێنی به‌ڵكو ده‌بێ‌ شه‌خس به‌كار هه‌ڵسه‌نگێنی. مه‌سه‌له‌ن ئه‌گه‌ر پیاوێكی‌ موسڵمان چووه‌ مه‌یخانه‌، مه‌یخانه‌ نابێته‌ په‌رستگه، موسڵمانه‌كه‌ گوناهبار ده‌بێ‌(پێكه‌نین). یانی‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ك كرا. مامۆستا هێمن بۆخۆی‌ گوتوویه‌تی‌”فڵان كه‌س… هێنده‌ی‌ ویسكی‌ دامێ‌ نه‌مزانی‌ چیم ئیمزا كرد”.

كێ‌ ویسكی‌ پێدا؟
– جا بۆ بیڵێین؟!

پاش زیاتر له‌ دوو ده‌یه‌ له‌و كاره‌ پێت وایه‌ ئه‌و حوكمه‌ی‌ سه‌ر هێمن ڕاست بوو؟
– دوای‌ چل ساڵیش پێم وایه‌ هیمن نه‌ده‌بوا ئه‌و كاره‌ی‌ بكردایه‌. هه‌ر حه‌یف بوو نوخته‌یه‌كی‌ وا كه‌وته‌ ژیانی‌ هێمنه‌وه‌. نه‌ك له‌به‌ر حیزب یا میلله‌ت، هه‌ر له‌به‌ر خودی‌ هێمن حه‌یف بوو. هێمن ئه‌گه‌ر ته‌ماشا بكه‌ی‌ هه‌ر ئه‌و كاتی‌ كه‌ له‌نێویاندایه، زه‌می‌ ئه‌و ڕێژیمه‌ ده‌كا:
“سه‌ققز و سه‌رده‌شت و سابڵاغ و سنه‌ی‌ كرد غه‌رقی‌ خوێن
سێی‌ تری‌ ویستن گوتی‌ بۆ سفره‌ حه‌وسینم ده‌وێ”

له‌ باره‌ی‌ خومه‌ینی‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ‌:
“بۆ فریشته‌ی‌ داد به‌ سینه‌ی‌ پڕ له‌ كینه و داخه‌وه‌
هاته‌ كوردستان وتی‌ ڕه‌جمی‌ شه‌یاتینم ده‌وێ”
ئه‌و هه‌ر ئیمانی‌ پێی نه‌بوو. جا حه‌یف بوو ئه‌و حیزبه‌كه‌ی‌ خۆی و بزووتنه‌وه‌ی‌ خۆی‌ مه‌حكووم بكا. به‌تایبه‌تی‌ هێمن زۆر باش ده‌یزانی‌ كه‌ پێوه‌ندیی‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تی‌ عێراق چه‌نده‌ پێوه‌ندییه‌كی‌ سه‌ربه‌رزانه‌یه‌. ئێستا ئیدی‌ ته‌واوی‌ دنیایش ئیعترافی‌ پێده‌كا. به‌ڵام شتێك نووسرا هه‌رچه‌ند ئه‌وان به‌داخه‌وه‌ هیچ كامیان نه‌یاننووسی‌. حیزبی‌ تووده‌ بۆیانی‌ نووسی و ئه‌وانیش ئیمزایان كرد. قه‌ت پێم خۆش نه‌بوو له‌ ژیانی‌ هێمن‌دا شتی‌ وا ڕوو بدا. هێمن زۆر گه‌وره‌تر بوو.

ده‌ڵێن مامۆستا هێمن كاتی‌ خۆی‌ له‌و كاره‌ی‌ په‌شیمان بۆته‌وه‌. ئه‌مه‌ تا چه‌ند ڕاسته‌؟
– به‌ڵێ‌ گوایه‌ خۆی‌ هه‌ر ئه‌و كاته‌ گوتوویه‌تی‌ كه‌ ئه‌و هه‌تیوه‌ی‌ فڵان كه‌س ئه‌وه‌نده‌ی‌ ویسكی‌ دامێ‌ بۆخۆیشم نه‌مزانی‌ چیم ئیمزا كرد. به‌ڵام دواتر ئێمه‌ ده‌مانویست ئه‌و حوكمه‌ی‌ له‌سه‌ری‌ درابوو ئیسلاح بكرێ‌. كاك حه‌سه‌نی‌ شه‌ره‌فی‌مان نارده‌ لای‌. بنكه‌ی‌ كۆمیته‌ی‌ شارستان له‌ شیلاناوێ‌ بوو. مامۆستا هێمن‌یش له‌ شیلاناوێ‌ بوو؟ ناردمانه‌ لای‌ كه‌ بابه‌ شتێك بنووسه‌ كه‌ من ئه‌و كاره‌ به‌ هه‌ڵه‌ ده‌زانم. ئێمه‌ به‌ “تعهد”ه‌وه‌ بڵاوی‌ ناكه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی‌ ببێته‌ ده‌لیلێك بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و حوكمه‌ بگۆڕین با شتێكی‌ ئاوا بنووسێ‌. به‌ كاك حه‌سه‌نی‌ گوتبوو باشه‌ به‌یانی‌ وه‌ره‌وه‌ ده‌تده‌مێ‌. به‌یانی‌ كه‌ چووبۆوه‌ – كه‌ پێم خۆش نییه‌ هۆیه‌كه‌ی‌ باس بكه‌م – په‌شیمان ببۆوه و گوتبووی‌ نایكه‌م.

دوای‌ ئه‌وه ئێوه‌ چه‌ند ساڵ دواتر ‌و پاش مردنی‌ هێمن، ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ ئێوه‌ سكرتێری‌ حیزب ده‌بن، ئیعاده‌ی‌ كه‌سایه‌تی له‌سه‌ر هێمن بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌ویش له‌ بڵاوكراوه‌ی‌ نێوخۆی‌ حیزب به‌ ناوی‌ تێكۆشه‌ردا. بۆ له‌ ڕۆژنامه‌ بڵاوتان نه‌كرده‌وه‌؟
– دیاره‌ هه‌ر له‌ تێكۆشه‌ردا نه‌بوو، له ڕادیۆیشدا بڵاومانكرده‌وه‌. له‌ڕاستیدا‌ ئه‌وه‌ زیاتر له‌به‌ر “اعاده‌ حه‌یسییه‌ت” له‌و نه‌بوو. اعاده‌ حه‌یسییه‌ته‌كه‌مان به‌ كرده‌وه‌ لێكردبوو. زۆر جار له‌ بۆنه‌كاندا شیعره‌كانی‌ ئه‌ومان ده‌خوێندنه‌وه‌. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی‌ ته‌وجیهێك بێ‌ كه‌ ناكرێ‌ شاعیرێك (به‌ پێكه‌نینیه‌وه‌) به‌ خائین دابنێی و شیعره‌كانیشی‌ وه‌ك حه‌دیسی‌ ئه‌بوو هوره‌یره‌ بهێنیته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌وه‌مان كرد كه‌ بڵێین ئه‌وه‌ دیكۆمێنتێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌جێیه‌ له‌ شیعره‌كانی‌ ئیستفاده‌ بكه‌ین. شه‌رایتێك بوو كه‌ هێمن به‌سه‌ریدا سه‌پابوو. جا پیری‌ بووبێ‌ یا هه‌رچی‌ بێ‌. له‌ڕاستیدا مامه‌ غه‌نی‌یش هه‌روه‌ها بوو. له‌ خۆیان ڕانه‌ده‌دی‌ بێنه‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ ناخۆشه‌ی‌ كه‌ پاش شۆڕشی 1357 پێش هات، به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌وانیش ئه‌زموونیان هه‌بوو. بێجگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ته‌ئسیراتی‌ ئه‌ملا و ئه‌ولایان له‌سه‌ر بوو.

مامۆستا، ئه‌و ئیعاده‌ی‌ كه‌ كرا به‌ پێشنیاری‌ ئێوه‌ بوو یا به‌رهه‌می‌ فشاری‌ خه‌ڵكی‌ بوو؟
– هیچ كه‌س داوای‌ ئیعاده‌ی‌ حه‌یسییه‌تی‌ بۆ مامۆستا هێمن نه‌كردووه‌. ئه‌وه‌یش كه‌ ئێمه‌ ئه‌وه‌مان كرد له‌ژێر فشاری‌ خه‌ڵكی‌ نه‌بوو، به‌ڵام ئێمه‌ له‌ حیزبدا پێمان وا بوو كه‌ ده‌بێ‌ ئه‌م كاره‌ بكرێ‌. هه‌رچه‌ند ئێمه‌ به‌ كرده‌وه‌ هه‌ڵمانگرتبوو ئه‌و ته‌حریمه‌ به‌ڵام ئه‌من گوتم با ته‌وجیهێكیش هه‌بێ‌. ده‌نا خه‌ڵك حه‌قیانه‌ بپرسن باشه‌ ئه‌تۆ كه‌ به‌ خائینی‌ ده‌زانی‌ بۆ شیعره‌كه‌ی‌ له ڕادیۆكه‌تدا ده‌خوێنیته‌وه‌.

من له‌ قسه‌كانت وا تێگه‌یشتم كه‌ تۆ كه‌سێكی‌ نیزیك له‌ مامۆستا هێمن بوویت، به‌ڵام له‌ملا و له‌ولا باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ پێوه‌ندیی‌ تۆ ‌و هێمن زۆر نۆرمال نه‌بووه. ئه‌مه‌ تا چه‌ند ڕاسته‌؟
– ئێستا ماون ئه‌وانه‌ی‌ شاهیدی‌ پێوه‌ندیی‌ نێوان من و هێمن بوون. نیزیكترین كه‌س له‌ ڕه‌فیقه‌كانی‌ هێمن ئه‌من بووم. كاتی‌ خۆیشی‌ ئیمزای‌ خۆی‌ شاهیده‌ كه‌ چه‌نده‌ شوێنم له‌سه‌ری‌ داناوه‌. حه‌تتا جاروبار زۆر لوتفی‌ ده‌كرد. جارێكیان له‌بیرمه‌ جێژنی‌ نه‌ورۆز بوو له‌ به‌غدا چووبووینه‌ ده‌رێ‌. شایی و هه‌ڵپه‌ڕكێ‌ بوو.

هات، ئه‌من سه‌رچۆپیم گرتبوو، گوتی‌ ئه‌شه‌دوبیللا له‌وه‌یشدا هه‌ر ئوستادی. یانی‌ ئه‌و وشانه‌ی‌ به‌كار ده‌بردن. به‌ڵام ئه‌من له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و هه‌لوێسته‌ی‌ ئه‌واندا توند بووم و نایشارمه‌وه‌. ئه‌من ته‌نانه‌ت له‌و دیمانه‌یه‌دا كه‌ كردم له‌ وه‌ڵامی‌ گۆڤاری‌ چشم انداز دا گوتم سپاسی‌ كاك غه‌نی‌ بلووریان ده‌كه‌م كه‌ شاهیدێكی‌ باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و چۆن دیفاعی‌ له‌ جمهوری‌ ئیسلامی‌ كرد ‌و ئه‌من چون دیفاعم له‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ كوردستان كردووه‌. جا به‌بێ‌ شك ئه‌وانه‌ی‌ قسه‌یان له‌سه‌ر من كردووه‌ ته‌ئسیریان له‌سه‌ر داناوه‌. ئه‌گینا تا پێكه‌وه (پێكه‌نین) بووین گه‌پ و گاڵته و هه‌موو شتێكمان هه‌بوو.

من لێره‌دا كۆتایی‌ دێنم به‌ پرسیاره‌كانم. ئێوه‌ ئه‌گه‌ر شتێكتان ماوه‌ ده‌توانن باسی‌ بكه‌ن؟
– ئه‌من شتێكم نییه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ سڵاو بۆ یادی‌ هێمن بنێرم و ڕێز دابنێم بۆ هه‌موو ئه‌و خزمه‌تانه‌ی‌ كه‌ ئه‌و هه‌م به‌ زمان و ئه‌ده‌بیاتی‌ كوردی‌ كردی و هه‌م به‌ فیكری‌ شۆڕشگێڕانه‌ی‌ لاوانی‌ كورد. یادی‌ به‌خێر بێ‌!

سپاس بۆ تۆ و سپاس بۆ خوێنه‌رانی‌ ئه‌م دیمانه‌یه‌ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ بیسته‌مین ساڵیادی‌ كۆچی‌ دوایی‌ هێمنی‌ شاعیر.

عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌نزاده‌ له‌ چه‌ند دێڕێكدا به‌ قه‌ڵه‌می‌ خۆی
ساڵی‌ 1317 له‌دایكبووم.

ساڵی‌ 1330 وه‌ك ئه‌ندامی‌ حیزبی‌ دێموكرات ناونووسیم كردووه.

له‌ ساڵی‌ 1348ـه‌وه‌ بوومه‌ ئه‌ندامی‌ ڕێبه‌ری.

جگه‌ له‌ كۆنگره‌ی‌ 8 ‌و كۆنگره‌ی‌ 13 له‌ هه‌موو كۆنگره و كۆنفرانسه‌كاندا هه‌ڵبژێردراوم.

نیزیك ده‌ ساڵ سكرتێر بووم. چوار ده‌وره‌ جێگری سكرتێر بووم.

له‌ ساڵی‌ 1350ـه‌وه‌ ئه‌ندام ده‌فته‌ری‌ سیاسی‌ بووم.

ده‌كرێ‌ بڵێم 8 ساڵی‌ ته‌واو له‌گه‌ڵ‌ هێمن بووم.

چاكم له‌بیر نییه، ڕه‌نگه‌ به‌ ورد ‌و درشتییه‌وه‌ 15 كتێبم چاپ كردبن.

نیزیكه‌ی‌ 10 كتێبم وه‌رگێڕاوه‌ كه‌ جگه‌ له‌ دوانیان هه‌مووی‌ان ئه‌ده‌بی‌ بوون.

سازدانی دیمانه‌: خالید محه‌ممه‌دزاده

Advertisements

تاگەکان: , , , , , , , , , ,

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s


%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: