تیرۆر و تیرۆری‌ سیاسی‌ له‌ناو كوردا

7371640-terrorism-word-collage-on-black-background-vector-illustrationراپۆرت: فازل حه‌مه‌ڕه‌فعه‌ت و ئومێد تۆفیق- Sibey

وشه‌ی‌ تیرۆر، سه‌ره‌تای‌ بڵاوبونه‌وه‌ی‌ وه‌ك ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ جیهانی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رۆژی‌ 11 سێپتێمبه‌ری‌ ساڵی‌ 2001، كاتێك ژماره‌یه‌ك دامه‌زراوه‌ی‌ گرنگی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا كرانه‌ ئامانج ‌و ئه‌و رۆژه‌ وه‌ك “روداوه‌كانی‌ 11ی‌ سێپتێمبه‌ر” له‌ په‌ڕاوه‌كاندا تۆماركرا.

دوای‌ ئه‌و هێرشانه‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌وكاتی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا جۆرج بوش بۆ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ ئه‌نجامدارانی‌ هێرشه‌كان، “جه‌نگی‌ دژه‌ تیرۆر”ی‌ راگه‌یاند ‌و سه‌ره‌تای‌ ئه‌و جه‌نگه‌ی‌ به‌ هێرشكردن بۆسه‌ر ئه‌فغانستان‌ و دواتر بۆسه‌ر عیراق ده‌ستپێكرد.

واتای‌ زمانه‌وانی‌ تیرۆر
له‌وكاته‌وه‌ یه‌كێك له‌و كێشانه‌ی‌ روبه‌ڕوی‌ توێژه‌ران ده‌بێته‌وه‌، پێناسه‌كردنی‌ وشه‌ی‌ “تیرۆر”ه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ ئه‌وه‌یه‌ وشه‌كه‌ زیاتر ره‌هه‌ندێكی‌ سیاسی‌ وه‌رگرتوه‌‌و هه‌ر وڵات‌و لایه‌ن‌و كه‌سێك به‌گوێره‌ی‌ ره‌وانگه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ خۆی‌ لێكی‌ ده‌داته‌وه‌.

له‌فه‌رهه‌نگی‌ هه‌ردو زمانی‌ ئینگلیزی‌‌و فه‌ره‌نسیدا وشه‌ی‌ (تیرۆر) به‌واتای‌”ئامرازێك بۆ ترس‌و تۆقاندن به‌ به‌كارهێنانی‌ ئامرازه‌كانی‌ توندوتیژی‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ ئامانجێكی‌ سیاسی‌” پێناسه‌ كراوه‌.

له‌فه‌رهه‌نگی‌ سیاسیشدا ده‌وترێت، “تیرۆر هه‌وڵیكه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ترس به‌مه‌به‌ستی‌ سیاسی‌”.

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ (تیرۆر) به‌كارهێنانی‌ ترس‌و تۆقاندنه‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ ئامانجێك، (تیرۆریست)یش ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ به‌م كردارانه‌ هه‌ڵده‌سێت.

سه‌رباری‌ ئه‌م پێناسانه‌، كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كانیش چه‌ندین پێناسه‌یان بۆ وشه‌كه‌ كردوه‌، بۆ نمونه‌ جاك شیراك سه‌رۆكی‌ پێشوتری‌ فه‌ره‌نسا تیرۆری‌ به‌ “جه‌نگ” پێناسه‌كرد.

یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی‌ كه‌ پێناسه‌كردنی‌ وشه‌ی‌ تیرۆری‌ ئاڵۆزكردوه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وانه‌ی‌ هاوسۆزن له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌یه‌كی‌ كه‌ گومانی‌ كاری‌ تیرۆرستی‌ لێده‌كرێت كاره‌كه‌ وه‌ك كارێكی‌ پاڵه‌وانانه‌ پێناسه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌شی‌ كه‌ دژی‌ ده‌وه‌ستنه‌وه‌ وه‌ك تیرۆر ناوی‌ ده‌به‌ن.

شێوازه‌كانی‌ تیرۆر
له‌سه‌ر بنه‌مای‌ بكه‌ر یاخود ئه‌نجامده‌رانی‌ كرداره‌كه‌، توێژه‌ران (تیرۆر)یان دابه‌شكردوه‌ به‌سه‌ر دو جۆره‌دا: یه‌كه‌م: تیرۆری‌ ده‌وڵه‌ت، دوه‌م: تیرۆری‌ تاكه‌كه‌س‌و كۆمه‌ڵه‌كان.

یه‌كه‌م: تیرۆری‌ ده‌وڵه‌ت
به‌مه‌به‌ست له‌م جۆره‌ی‌ تیرۆر، ئه‌و تیرۆره‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تێك به‌رامبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ تر یاخود به‌رامبه‌ر به‌گه‌له‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌یكات.

تیرۆری‌ ده‌وڵه‌ت مێژوییه‌كی‌ دورودرێژی‌ هه‌یه‌، توێژه‌ران بۆ ئه‌م جۆره‌ی‌ تیرۆر زیاتر نمونه‌ به‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ پۆلیسییه‌ ده‌هێننه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ بیسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردودا له‌ یه‌كێتی‌ سۆڤیه‌ت هه‌بو، له‌گه‌ڵ رژێمی‌ نازی‌ له‌ ئه‌ڵمانیا.

له‌ئێستاشدا تیرۆر ده‌وڵه‌ت بۆ هه‌مو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ به‌كارده‌هێنرێت كه‌ رژێمێكی‌ پۆلیسی‌ حوكمیان ده‌كات، به‌ڵام هاوكات بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراتیانه‌ش به‌كارده‌هێنرێت كه ‌تۆمه‌تبارده‌كرێن به‌ تیرۆر له‌به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌تانی‌ دیكه‌دا.

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌م جۆره‌ی‌ تیرۆر، به‌ تیرۆری‌ ده‌سه‌ڵات ناوده‌برێت، واته‌ كرداره‌كه‌ له‌پێناو راگرتن‌و هێشتنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتدا ده‌كرێت.

دوه‌م: تیرۆر تاك‌و كۆمه‌ڵه‌كان
هه‌ندێك له‌ توێژه‌ران ئه‌م جۆره‌ له‌ “تیرۆر” وه‌ك كاردانه‌وه‌ ناوده‌به‌ن له‌لایه‌ن تاكه‌ كه‌س‌و كۆمه‌ڵه‌كانه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات.

هه‌ندێكی‌ تر ئه‌مجۆره‌ی‌ تیرۆر به‌ “یاخیبون” ناوده‌به‌ن‌و دابه‌شی‌ ده‌كه‌ن به‌سه‌ر چه‌ند جۆرێكدا له‌وانه‌ (تیرۆری‌ شۆڕشگێڕانه‌- تیرۆری‌ نیمچه‌ شۆڕشگێڕانه‌- تیرۆری‌ له‌ناوبردن- تیرۆی‌ ئاسایی كه‌ ئه‌مجۆره‌یان هیچ ئامانجێكی‌ سیاسی‌ نییه‌‌و تاكه‌ كه‌س له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی‌ دارایی خۆی‌ ده‌یكات).

چه‌ندین پۆله‌به‌ندی‌ دیكه‌ بۆ وشه‌ی‌ تیرۆر كراوا، بۆ نمونه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ سنور تیرۆر دابه‌شكراوه‌ به‌سه‌ر دوجۆردا كه‌ بریتین له‌ (خۆجێی‌و نێوده‌وڵه‌تی‌)، له‌روی‌ ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ دابه‌شكراوه‌ بۆ (تیرۆری‌ جه‌سته‌یی‌و تیرۆری‌ فیكری‌)، له‌روی‌ ئامانجیشه‌وه‌ دابه‌شكراوه‌ بۆ (تیرۆری‌ سیاسی‌- تیرۆری‌ ئابوری‌‌و ..هتد).

دابه‌شكردنه‌كان هه‌رچۆنێك بن، دواجار سه‌رباری‌ ناكۆكییه‌كان له‌باره‌ی‌ ئه‌م وشه‌یه‌وه‌، تیرۆر به‌و ئاكاره‌ ده‌وترێت كه‌ توندوتیژی‌ تێدا به‌كارده‌هێنرێت بۆ ملكه‌چكردنی‌ به‌رامبه‌ره‌كان.

سه‌باری‌ ئه‌وه‌ی‌ وشه‌ی‌ (تیرۆر) له‌دوای‌ روداوه‌كانی‌ 11ی‌ سێپتێمبه‌ره‌وه‌ به‌جیهاندا بڵاوبوه‌وه‌، به‌ڵام توێژه‌ران مێژوی‌ تیرۆر وه‌ك وشه‌‌و واتا بۆ سه‌ره‌تای‌ دروستبونی‌ مرۆڤ ده‌گێڕنه‌وه‌‌و له‌وه‌شدا ئاماژه‌ به‌ چیرۆكی‌ كوشتنی‌ هابیلی‌ كوڕی‌ ئاده‌م ده‌كه‌ن له‌لایه‌ن قابیلی‌ برایه‌وه‌.

تیرۆری‌ سیاسی‌
به‌وپێیه‌ی‌ وشه‌ی‌ تیرۆر زیاتر به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ به‌ستراوه‌، زیاترین حاڵه‌ته‌كانی‌ تیرۆریش له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهان تیرۆری‌ سیاسییه‌.

(تیرۆری‌ سیاسی‌) ئه‌و جۆره‌ی‌ تیرۆره‌ كه‌ تێدا كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان ده‌كرێنه‌ ئامانج، پاڵنه‌ری‌ پشت ئه‌مجۆره‌ تیرۆره‌ له‌ناوبردنی‌ بۆچونێكی‌ سیاسییه‌، ئه‌م جۆره‌ تیرۆره‌ زیاتر له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت‌و ناوچه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست سیخنانه‌ به‌م جۆره‌ی‌ تیرۆر.

نمونه‌ی‌ تیرۆر سیاسی‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست
عه‌بدوڵای‌ كوڕی‌ حوسه‌ین، شای‌ ئوردن له‌ ساڵی‌ 1951.
* ریاز سوڵه‌ح، سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ لوبنان، له‌ 1951.
* فه‌یسه‌ڵی‌ دوه‌م، مه‌لیكی عێراق له‌ 1958.
* عه‌بدولكه‌ریم قاسم، سه‌رۆكی عێراق له‌ 1963.
* عه‌بدولسه‌لام عارف، سه‌رۆكی عێراق له‌ 1966.
* عه‌بدولره‌شید شه‌رمایكه‌، 1969.
* سه‌عید بن ته‌یمور، شانشینی‌ عوممان، له‌ 1970.
* فه‌یسه‌ڵ بن عه‌بدولعه‌زیز ئال سعود، له‌ 1975 له‌سه‌ر ده‌ستی‌ برازایه‌كی.
* ئیبراهیم حه‌مدی، سه‌رۆكی یه‌مه‌ن، له‌ 1977.
* ئه‌حمه‌د غه‌شمی‌، سه‌رۆكی یه‌مه‌ن له‌ 1978.
* عه‌لی‌ سوه‌یڵح، سه‌رۆكی دورگه‌كانی‌ مانگ، له‌ ساڵی‌ 1978.
* ئه‌نوه‌ر سادات، سه‌رۆكی میسر، له‌ 1981.
* به‌شیر جومه‌یل، سه‌رۆكی لوبنان، له‌ 1982.
* رینیه‌ موعه‌وه‌ز، سه‌رۆكی لوبنان له‌ 1989.
* ئه‌حمه‌د عه‌بدوڵا، سه‌رۆكی دورگه‌كانی‌ مانگ، له‌ 1989.
* محه‌مه‌د بوزیاف، سه‌رۆكی جه‌زائیر، له‌ 1991.
* ره‌فیق حه‌ریری‌، سه‌رۆك وه‌زیرانی‌ لوبنان، 2005.

تیرۆری‌ سیاسی‌ ده‌ره‌كی‌ دژ به‌ سه‌ركرده‌كانی‌ كورد
به‌وپێیه‌ی‌ كورد به‌درێژای‌ سه‌ده‌ی‌ رابردو تاوه‌كو ئێستا له‌ خه‌باتدابوه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ مافه‌كانی‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و وڵاتانه‌دا كه‌ به‌سه‌ریدا دابه‌شكراوه‌، به‌رده‌وام سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانی‌ له‌به‌رده‌م مه‌ترسی‌ تیرۆركردندا بون، ئه‌مانه‌ ژماره‌یه‌ك له‌و كه‌سایه‌تییه‌ سیاسیانه‌ی‌ كوردی‌ كه‌ له‌سه‌ده‌ی‌ رابردوه‌وه‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆ تیرۆركراون.

• عه‌بدولڕه‌حمان قاسملۆ
له‌ 13ی‌ ته‌موزی‌ 1989، له‌كاتی‌ بانگهێشتكردنی بۆ دانوستان له‌گه‌ڵ كۆماری‌ ئیسلامی ئێران، عه‌بدولره‌حمان قاسملۆ، سكرتێری‌ حیزبی دیموكراتی كوردستان و دو كه‌سی دیكه‌ له‌ هاوڕێكانی‌ له‌لایه‌ن وه‌فده‌ دانوستكاره‌كه‌ی‌ ئێرانه‌وه‌ له‌ ڤیه‌ننای‌ پایته‌ختی‌ نه‌مسا تیرۆركران.
تاوه‌كو ئێستا دۆسیه‌ی‌ كرده‌وه‌كه‌ له‌نه‌مسا كراوه‌یه‌و نه‌توانرا ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌ستگیركربكرێن كه‌ كرده‌وه‌كه‌یان ئه‌نجامدا.

•سادقی‌ شه‌ره‌فكه‌ندی
ئێواره‌ی رۆژی 17ی ئه‌یلولی ساڵی 1992 له‌ چێشتخانه‌ی مایكۆنۆس – Mykonosی شاری به‌رلین، دكتۆر سادقی شه‌ره‌فكه‌ندی، كه‌ دوای‌ قاسملۆ بو به‌ سكرتێری حیزبی دیموكرات له‌گه‌ڵ چه‌ند ئه‌ندامێكی تری ئه‌و حیزبه‌ تێرۆركران.

له‌وكاته‌دا دادگای ئه‌ڵمانیا به‌ دواداچونی بۆ بابه‌ته‌كه‌ كرد و ساڵێك دواتر كه‌سێكی به‌ناوی”كازم دارابی”، كه‌ ئه‌ندامی سوپای پاسداران بو، له‌ ئه‌ڵمانیا داده‌نیشت، له‌گه‌ڵ چوار لوبنانی دیكه‌ ده‌ستگیركرد.

له‌ مانگی مارسی 1997دا دادگا بڕیاری كۆتایی له‌سه‌ر دۆسیه‌كه‌ ده‌ركرد، به‌پێی بڕیاره‌كه‌ “كازم دارابی” ئه‌ندامی سوپای پاسداران و “عه‌باس ره‌حیل” خه‌ڵكی لوبنان زیندانی هه‌تا هه‌تاییان به‌سه‌ردا سه‌پێنرا و “یوسف محه‌مه‌د ئه‌مین”، 11 ساڵ و “محه‌مه‌د ئه‌تریس” 5 ساڵ زیندانیان بۆ بڕایه‌وه‌ كه‌ هه‌ردوكیان لوبنانی بون.

هه‌روه‌ها دادگای ئه‌ڵمانیا “عه‌لی خامنه‌یی”، رێبه‌ری كۆماری ئیسلامی ئێران و “هاشمی ره‌فسه‌نجانی”، سه‌ركۆماری ئه‌وكاتی ئێران و “عه‌لی فه‌لاحیان”، وه‌زیری ئه‌وكاتی ئیتلاعاتی كۆماری ئیسلامی ئێران و “عه‌لی ئه‌كبه‌ر ویلایه‌تی”، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وكاتی ئێرانی‌ به‌ تاوانبار و بڕیارده‌رانی سه‌ره‌كی كرده‌وه‌كه‌ ناساند. له‌وكاته‌شه‌‌وه‌ هیچكام له‌و چه‌ند كه‌سه‌ جگه‌ له‌ وڵاتانی دراوسێ نه‌یانتوانیوه‌ سه‌فه‌ری ده‌ره‌وه‌ی ئێران بكه‌ن.

به‌ڵام، دوای تێپه‌ڕینی چه‌ند مانگێك به‌سه‌ر هاتنه‌ سه‌ركاری “محه‌مه‌د خاته‌می”، سه‌ركۆماری ریفۆرمخوازی ئێران له‌ ساڵی 1997دا، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان وڵاتانی ئه‌وروپایی و كۆماری ئیسلامی ئێران ورده‌ ورده‌ گه‌ڕایه‌وه‌ دۆخی ئاسایی خۆی، له‌وچوارچێوه‌یه‌شدا كازم دارابی، تاوانباری‌ سه‌ره‌كی دۆسیه‌كه‌، دوای 15 ساڵ زیندانی‌، ساڵی 2007 راده‌ستی كۆماری ئیسلامی كرایه‌وه‌.

• شێخ مه‌عشوق خه‌زنه‌وی‌
شێخ محه‌مه‌د مه‌عشوق خه‌زنه‌وی‌ به‌یانی‌ رۆژی‌ سێشه‌ممه‌ 10/5/2005 له‌شوێنی‌ نیشته‌جێبونی‌ خۆی‌ له‌ شاری‌ دیمه‌شق رفێندرا، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ وه‌زیری‌ ناوخۆی‌ سوریا ره‌تیكرده‌وه‌ ئه‌وان له‌پشت رفاندنه‌كه‌یه‌وه‌ بن، به‌ڵام پاش تێپه‌ڕینی‌ سێ هه‌فته‌ به‌سه‌ر رفاندنیدا له‌ 1/6/2005 ته‌رمه‌كه‌ی‌ له‌ یه‌كێك له‌ گۆڕستانه‌كانی‌ شاری‌ دێر زور دۆزرایه‌وه‌.

شێخ مه‌عشوق یه‌كێك بو له‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی‌ كورد، كه‌ داوای له‌ رژێمی‌ سوریا ده‌كرد مافی‌ كورد ده‌سته‌به‌ر بكات و واز له‌ سیاسه‌تی‌ سه‌ركوتكردن بهێنێت.

له‌خۆپیشاندانه‌كانی 2004ی‌ كورد له‌ شاری‌ قامشلی‌، شێخ مه‌عشوق پێداگری‌ له‌سه‌ر ئه‌و داوایانه‌ی‌ ده‌كرد و وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی ناو خۆپیشاندانه‌كان ده‌ركه‌وت.

له‌ 26/1/2012 به‌ڕێوه‌به‌ری‌ پێشوی‌ راگه‌یاندنی نوسینگه‌ی‌ موفتی‌ سوریا ئاشكرایكرد، كه‌ ئه‌حمه‌د به‌دره‌دین حه‌سون، موفتی‌ ئێستای‌ سوریا، راسته‌وخۆ ده‌ستی‌ هه‌بوه‌ له‌ كوشتنی‌ شێخ مه‌عشوق خه‌زنه‌وی‌.

• مه‌شعه‌ل ته‌مۆ
مه‌شعه‌ل ته‌مۆ، سه‌رۆكی (ره‌وتی ئاینده‌ی‌ كورد) بو له‌ خۆرئاوای‌ كوردستان، له‌ 7ی‌ تشرینی یه‌كه‌می ساڵی‌ 2011 له‌لایه‌ن چه‌ند چه‌كدارێكه‌وه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی خۆپیشاندانه‌كانی شاری‌ قامشلی‌ دژ به‌ رژێمی‌ به‌شار ئه‌سه‌د له‌لایه‌ن چوار چه‌كداره‌وه‌ له‌ شوێنی‌ دانیشتنی خۆی‌ تیرۆركراو كوڕێكی به‌ناوی‌ “مارسیل” له‌و روداوه‌دا برینداربو.

له‌لایه‌ن كه‌سوكاری‌ و پارته‌كه‌یه‌وه‌ رژێمی‌ به‌شار ئه‌سه‌د به‌تیرۆركردنی تۆمه‌تباركرا.

• ساكینه‌ و فیدان و له‌یلا
ئێواره‌ی‌ رۆژی‌ چوارشه‌ممه‌ 9/1، هه‌ریه‌ك له‌ (سه‌كینه‌ چانسز، فیدان دۆگان، له‌یلا شایڵه‌مه‌ز)، كه‌ سێ ژنه‌ چالاكی پارتی‌ كرێكارانی كوردستان بون، له‌ پاریسی پایته‌ختی‌ فه‌ره‌نسا كوژران.

تائێستا هیچ لایه‌نێكی ئه‌نجامده‌ری‌ كرده‌وه‌كه‌ به‌ره‌سمی‌ ئاشكرا نه‌كراوه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی فه‌ره‌نساوه ‌و هه‌رچی‌ له‌ توركیاشه‌ وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ ره‌تیده‌كاته‌وه‌ كرده‌وه‌كه‌ی‌ ئه‌نجامدابێت، داوا له‌ فه‌ره‌نساش ده‌كات لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و روداوه‌دا بكات و ئه‌نجامه‌كانیش رابگه‌یه‌نێت.

باشوری‌ كورستان‌ و تیرۆره‌ ناوخۆییه‌كان
دوای‌ راپه‌ڕینی‌ ساڵی‌ 1991ی‌ كورد له‌ باشور دژی‌ رژێمی‌ به‌عس‌و پێكهێنانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆجێی، تیرۆری‌ سیاسی‌ یه‌كێك بوه‌ له‌و دیمه‌نانه‌ی‌ كه‌ ماوه‌ی‌ له‌دوای‌ ماوه‌ی‌ خۆی‌ له‌گۆڕه‌پانی‌ سیاسی‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا نیشانداوه‌.

دواین حاڵه‌ت‌ و گومانی‌ تیرۆر
رۆژی‌ 20 تشرینی‌ دوه‌می‌ ئه‌مساڵ، له‌شاری‌ سلێمانی‌، (سه‌روه‌ت حه‌مه‌ڕه‌شید) جێگری‌ به‌رپرسه‌ پاسه‌وانه‌كانی‌ جه‌لال تاڵه‌بانی‌ سكرتێری‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان‌ و سه‌رۆك كۆماری‌ عێراق له‌ماڵه‌كه‌ی‌ خۆی‌ له‌ گه‌ڕه‌كی‌ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د كوژرا.

هه‌ندێك له‌ میدیاكان هۆكاری‌ كوژرانی‌ (سه‌روه‌ت حه‌مه‌ڕه‌شید)یان بۆ ململانێ ناوخۆییه‌كانی‌ یه‌كێتی‌ گه‌ڕانده‌وه‌، هه‌ندێكی‌ دیكه‌ش دۆسیه‌كه‌یان به‌ ته‌ندروستی‌ تاڵه‌بانییه‌وه‌ به‌سته‌وه‌، به‌ڵام پۆلیس رایگه‌یاند؛ “سه‌روه‌ت له‌لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكه‌وه‌ كوژراوه‌‌و كه‌سه‌كان ویستویانه‌ دزی‌ له‌ ماڵه‌كه‌ی‌ بكه‌ن” به‌ڵام مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ یه‌كێتی‌ وتی‌، “روداوه‌كه‌ ده‌ستێكی‌ ره‌شی‌ تیرۆر بوه‌” به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ رونكردنه‌وه‌ی‌ زیاتر بدات.

به‌ر له‌م روه‌داوه‌ش چه‌ندین حاڵه‌تی‌ كوشتنی‌ تر له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردودا له‌هه‌رێمی‌ كوردستان تۆماركراون، له‌دیارترینیان كوشتنی‌ (عه‌لی‌ سور) له‌ساڵی‌ 2006دا كه‌ فه‌رمانده‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان بو له‌ شارۆچكه‌ی‌ كفری‌ نزیك بو له‌ باڵی‌ ریفۆرمی‌ ئه‌و حیزبه‌وه‌، دواتریش كوشتنی‌ (ره‌وف زه‌رایه‌نی‌) به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌ی‌ 25/7/2009 كه‌ هه‌ڵسوڕاوێكی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆڕان بو، ئه‌مساڵیش له‌لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكی‌ نه‌ناسراوه‌وه‌، (خالید خوله‌سور) سه‌رۆك عه‌شیره‌تی‌ خه‌واره‌ له‌به‌رده‌م ماڵه‌كه‌ی‌ خۆیدا له‌ سلێمانی‌ كوژرا.

ژماره‌یه‌ك حاڵه‌تی‌ كوشتنی‌ تریش له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردودا رویانداوه‌ كه‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ “تیرۆری‌ سیاسیدا” ئه‌ژمارده‌كرێن دیارترینیان بریتین له:

• فره‌نسۆ حه‌ریری
له‌ 18ی‌ شوباتی‌ 2001، فه‌ره‌نسۆ حه‌ریری‌، ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان له‌لایه‌ن چه‌ند چه‌كدارێكه‌وه‌ تیرۆركرا.

له‌كاتی رۆشتنی بۆ لقی 2ی‌ پارتی دیموكراتی كوردستان، له‌ شه‌قامێكی‌ هه‌ولێر رێ له‌ ئۆتۆمۆبێله‌كانی فره‌نسۆ گیراو پاش ته‌قه‌ لێكردنی خۆی‌ و پاسه‌وانێكی كوژران.

دواتر ده‌ركه‌وت له‌لایه‌ن گروپێكی چه‌كداری‌ ئیسلامیه‌وه‌ به‌ناوی‌ ته‌وحید و جیهاد ناوبراو كراوه‌ته‌ ئامانج.

• شه‌وكه‌ت حاجی موشیر
شه‌وی 7-8/2/2003 له‌ماڵێكی گوندی (گامێش ته‌په‌)ی نزیك قه‌زای‌ سه‌یدسادق، له‌كاتی گفتوگۆدا له‌گه‌ڵ وه‌فدێكی دانوستانكاری‌ گروپی (انصار الاسلام) كه‌ ئه‌وكات له‌گه‌ڵ یه‌كێتی‌ نیشتمانی‌ له‌ شه‌ڕدابون، شه‌وكه‌تی‌ حاجی موشیر، ئه‌ندامی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ یه‌كێتی‌ و به‌رپرسی‌ مه‌كته‌بی كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ دو یاوه‌ری دیكه‌ی‌ و چه‌ند هاوڵاتیه‌ك كوژران.
بكوژانی‌ شه‌وكه‌ت و یاوه‌ر و هاوڵاتییه‌كان دوای‌ روداوه‌كه‌ هه‌ڵاتن و ده‌ستگیرنه‌كران.

•عه‌بدولستار تاهیر شه‌ریف
پێشنیوه‌ڕۆی‌ 5/3/2008، له‌نزیك پردی‌ ره‌حیماوای‌ كه‌ركوك، مامۆستای‌ زانكۆی‌ خانه‌نشینكرا‌و، د.عه‌بدولستار تاهیر شه‌ریف له‌ناو پیكابه‌ ده‌بڵه‌كه‌یدا ‌و له‌ دوری‌ چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌ماڵه‌كه‌ی‌ خۆی‌، به‌ ‌سێ‌ فیشه‌كی‌ ده‌مانچه‌ كۆتایی‌ به‌ژیانی‌ هێنرا.

عه‌بدولستار تاهیر شه‌ریف، له‌ چاوپێكه‌وتنێكی‌ ته‌له‌فزیۆنیدا، كه‌ ده‌ رۆژ پێش كوشتنی‌ له‌گه‌ڵیدا سازدراوه‌‌‌و تائێستا په‌خشنه‌كراوه‌، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ته‌له‌فۆن هه‌ڕه‌شه‌ی‌ كوشتنی لێكراوه‌.

چه‌ند مانگ به‌ر له‌ تیرۆركردنی‌، ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌، له‌دو به‌رگدا یاداشته‌كانی خۆی‌ نوسیه‌وه‌، كه‌ تێیدا باسی چه‌ندین نهێنی‌ به‌رپرس و سه‌ركرده‌ كورده‌كانی كردبو به‌تایبه‌ت په‌یوه‌ندیان به‌ رژێمی به‌عسه‌وه‌.

عه‌بدولستار كه‌ 1995 به‌غدای‌ جێهێشت و به‌ره‌و نیوزله‌ندا رۆشت و دواتر گه‌ڕایه‌وه‌ سلێمانی‌ و پاشان كه‌ركوك، له‌ڕێگه‌ی‌ چاوپێكه‌وتنه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كانیه‌وه‌، زۆر به‌فراوانی‌ له‌ناو میدیاكانی‌ كوردستاندا ده‌ركه‌وت، به‌تایبه‌تی‌ له‌ رۆژنامه‌ی‌ (ئاوێنه‌ ‌و رۆژنامه‌ ‌‌و گۆڤاری‌ لڤین)دا. له‌و چاوپێكه‌وتنانه‌دا به‌توندی‌ ره‌خنه‌ی‌ له‌به‌رپرسانی‌ حیزبی‌‌و حكومی‌ گرت و ئه‌و ره‌خنه‌گرتنانه‌ش‌ مێژوی‌ سه‌ركرده‌كانیشی‌ گرته‌وه‌.

نزیكه‌ی‌ 6 ساڵه‌ عه‌بدولستار تیرۆركراوه‌، به‌ڵام تائێستا ده‌زگا ئه‌منیه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان، هیچ سه‌ره‌داوێكی كوشتنی عه‌بدولستاریان ئاشكرانه‌كردوه‌.

• سۆرانی‌ مامه‌حه‌مه‌
تیرۆركردنی رۆژنامه‌نوس سۆران مامه‌حه‌مه‌ له‌سه‌ر راپۆرتێك، كه‌ له‌ گۆڤاری‌ لڤیندا بڵاویكردبوه‌و تێیدا ئاشكرایكردبو چه‌ند به‌رپرسێكی كورد له‌پشت ئه‌و بانده‌ له‌شفرۆشیانه‌وه‌ن له‌ كه‌ركوكدا بڵاوبونه‌ته‌وه‌، له‌ ده‌ستپێكی ئه‌و كرده‌وانه‌ بون كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی رێكخراو له‌ هه‌رێمی كوردستان ئه‌نجامدران.

گۆڤاری‌ لڤین، له‌ به‌یاننامه‌یه‌كدا دوابه‌داوی‌ تیرۆركردنی سۆران، شه‌وی‌ 21-22/7/2008 رایگه‌یاند: كاتژمێر 9ی شه‌وی 21ـ22/7/2008 له‌ روداوێكی تیرۆریستی ترسناكدا، رۆژنامه‌نوسی دیار ‌و به‌رپرسی نوسینگه‌ی كه‌ركوكی گۆڤاری لڤین (سۆران مامه‌ حه‌مه‌) له‌به‌رده‌م ماڵی خۆیاندا له‌ گه‌ڕه‌كی (ره‌شید ئاوا)ی شاری كه‌ركوك، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گه‌ڕه‌كه‌ هێمنه‌كانی ئه‌و شاره‌،‌ له‌لایه‌ن چه‌ند چه‌كدارێكه‌وه‌ تیرۆركرا.

گۆڤاره‌كه‌ له‌به‌یاننامه‌كه‌یدا ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دابو: به‌ پله‌ی یه‌كه‌م به‌رپرسیارێتی ئه‌و كرده‌وه‌یه‌ له‌ ئه‌ستۆی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمی كوردستان ‌و سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران ‌و په‌رله‌مانی كوردستاندایه‌، چونكه‌ ئه‌و رۆژنامه‌نوسه‌ی گۆڤاری لڤین له‌ شاری كه‌ركوك تیرۆركراوه‌ (كه‌ به‌رپرسیارێتییه‌ ئه‌منییه‌كه‌ی له‌ ده‌ستی پارتی‌و یه‌كێتییدایه‌).

له‌ ئێستادا نزیكه‌ی‌ 5 و نیو به‌سه‌ر تیرۆركردنی سۆراندا تێپه‌ڕ ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌نجامده‌رانی‌ كرده‌وه‌كه‌ ئاشكرا نه‌كراوه‌.

• سه‌رده‌شت عوسمان
رۆژی‌ 4/5/2010 خوێندكار و رۆژنامه‌نوسی‌ لاو، سه‌رده‌شت عوسمان له‌لایه‌ن چه‌ند چه‌كدارێكه‌وه‌ له‌به‌رده‌م كۆلێژه‌كه‌ی‌ له‌ هه‌ولێر رفێندراو رۆژی 6/5 ته‌رمه‌كه‌ی‌ له‌ شاری‌ موسڵ دۆزرایه‌وه‌.

سه‌رده‌شت له‌ سایتی‌ (كوردستان پۆست) و چه‌ند رۆژنامه‌یه‌ك بابه‌تی‌ ره‌خنه‌یی له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم بڵاوده‌كرده‌وه‌.

پاش كوشتنی له‌ چه‌ندین شارو شارۆچكه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات خۆپیشاندانی‌ ئیدانه‌و ناڕه‌زایی دژ به‌و روداوه‌كه‌ ئه‌نجامدرا، داواكرا ئه‌نجامده‌رانی‌ كرده‌وه‌كه‌ ئاشكرابكرێن و سزا بدرێن.

له‌ مانگی ئه‌یلولدا لیژنه‌ی‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كوژرانی سه‌رده‌شت عوسمان كه‌ له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی‌ ناوخۆی‌ هه‌رێمه‌وه‌ پێكهێندرابو، له‌ راگه‌یه‌ندراوێكدا ئه‌وه‌ی‌ خسته‌ڕو، كه‌‌: “كه‌سێكی سه‌ر به‌ گروپی‌ (انصار الاسلام) به‌ناوی‌ هیشام مه‌حمود ئیسماعیل، ته‌مه‌ن 28 ساڵ، كه‌ به‌ره‌گه‌ز كورده‌ و دانیشتوی‌ شاری‌ موسڵه ‌و پیشه‌ی‌ فیته‌ره‌ له‌ ناوچه‌ی پیشه‌سازی‌ شارۆچكه‌ی‌ بێجی،‌ ده‌ستی‌ هه‌بوه‌ له‌ شه‌هیدكردنی‌ ناوبراو”.

هۆكاری‌ كوشتنه‌كه‌شی بۆ ئه‌وه‌ گێڕابوه‌‌وه‌، كه‌ ناوبراو به‌ڵێنی چه‌ند كارێكی داوه‌ به‌ گروپه‌كه‌ و دواتر ئه‌نجامی نه‌داوه‌، به‌و هۆیه‌وه‌ گروپی (انصار الاسلام) له‌ڕێگه‌ی‌ هیشامه‌وه‌ رفاندویانه‌ ‌و له‌ شاری‌ موسڵ كوشتویانه‌.

دوابه‌دوای‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و راپۆرته‌، رۆشنبیران و نوسه‌ران و ژماره‌یه‌ك له‌ په‌رله‌مانتاران و رای‌ گشتی‌ هه‌رێم، ئیدانه‌ی‌ ناوه‌ڕۆكی‌ راپۆرته‌كه‌یان كرد. له‌ئێستاشدا دۆسیه‌ی‌ تیرۆركردنی سه‌رده‌شت لای‌ بنه‌ماڵه‌كه‌ی‌ و رای‌ گشتی‌ هه‌رێم ماوه‌ته‌وه‌و بكوژه‌كانی ئاشكرانه‌كراون.

• هه‌وڵی‌ تیرۆركردنی‌ سێ سه‌ركرده‌كه‌ی‌ ئۆپۆزسیۆن
له‌ ژماره‌ 160ی‌ گۆڤاری‌ لڤین، راپۆرتێك بڵاوكرایه‌وه‌، كه‌ به‌رپرسێكی باڵای‌ یه‌كێتی‌ وتبوی‌: “مه‌كته‌بی سیاسی یه‌كێتی‌ و پارتی تاوتوێی‌ كوشتنی‌ هه‌رسێ سه‌ركرده‌كه‌ی‌ ئۆپۆسیۆن (نه‌وشیروان مسته‌فا، عه‌لی‌ باپیر، سه‌لاحه‌دین محه‌مه‌د به‌هائه‌دین)یان كردوه‌”، به‌و مه‌به‌سته‌ی‌ شه‌پۆلی‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ 17ی‌ شوبات و رۆژانی‌ دواتر نه‌گه‌نه‌ هه‌ولێر ودهۆك.

هه‌رچه‌نده‌ یه‌كێتی‌ و پارتی به‌توندی‌ راپۆرته‌كه‌ی‌ لڤینیان ره‌تكرده‌وه‌، به‌ڵام له‌ 3/5/2011 كۆمه‌ڵی‌ ئیسلامی له‌ به‌یاننامه‌یه‌كدا رایگه‌یاند: “زانیارییه‌كانی‌ گۆڤاری‌ لڤین، ئه‌و زانیاریانه‌ی‌ ئێمه‌ی‌ وه‌ك كۆمه‌ڵی‌ ئیسلامی پشتڕاستكردبوه‌وه‌، كه‌ له‌رێگه‌ی‌ هه‌ندێك دڵسۆزه‌وه‌ پێمان گه‌یشتبو له‌باره‌ی‌ هه‌وڵی‌ تیرۆركردنی ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵی‌ ئیسلامی”.

له‌لایه‌ن خۆشیه‌وه‌، بیلال سوله‌یمان، سه‌ركرده‌ی‌ كۆمه‌ڵ و هاوكات په‌رله‌مانتاری خولی پێشو له‌ ‌په‌رله‌مانی‌ كوردستان، به‌گۆڤاره‌كه‌ی‌ وتبو: تیرۆركردنی‌ سێ سه‌ركرده‌كه‌ی‌ ئۆپۆزسیۆن سیناریۆ نیه‌ ‌و حه‌قیقه‌ته‌ ‌و كاریشی بۆكراوه‌.

ئه‌وه‌ی‌ پشتڕاستی‌ هه‌وڵی‌ تیرۆركردنی‌ ئه‌و سێ سه‌ركرده‌یه‌ی‌ كرده‌وه‌، لێدوانێكی شێخ جه‌عفه‌ر شێخ مسته‌فا، وه‌زیری‌ پێشمه‌رگه‌ بو، كه‌ له‌ كاتی‌ خۆپیشاندانه‌كاندا وتبوی: “هێزه‌كانمان ده‌ستكراوه‌ن نه‌ك به‌ ته‌نیا بۆ خۆپیشانده‌ران، به‌ڵكو بۆ حیزب و سه‌ركرده‌و ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ له‌ پشتیانن”.

Advertisements

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s


%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: