هه‌ڵه‌بجه‌ له نێو بەرداشی شه‌ڕی ئێران و عێراقدا- د. سەلاح خەدیو

salahxadiwوتارێک لە ناوەندی نووچە و شرۆڤەی رۆژەوە> بیست‌وشه‌ش ساڵ به‌ سه‌ر کاره‌ساتی شیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌‌دا تێده‌په‌ڕێ. زێده‌ڕۆیمان نه‌کردووه‌ ئه‌گه‌ر بڵێین هه‌ڵه‌بجه‌ و کاریگه‌رییه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی له‌ بواره جیاوازه‌کانی رامیاری و فه‌رهه‌نگی و کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌ونده‌ قورس و سرنج راکێشن که‌ ده‌کرێ وه‌ک خاڵ گۆڕانێک له‌ مێژووی نه‌ ته‌نیا هاوچه‌رخی کورد به‌ڵکوو کۆنتریش پێناسه‌ی بۆ بکرێ. له‌ سه‌ره‌تادا که‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و کاره‌ساته‌که‌ی له‌گه‌ڵ خامۆشی و بێده‌نگی و که‌متەرخه‌می کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی و زڵهێزه‌کان به‌ره‌و ڕوو بوو و له‌ بێکه‌سی و بێده‌ره‌تانیان چ له‌ ده‌ستی کورد نه‌ده‌هات، ئه‌وه‌ ئه‌ده‌بی به‌رگری کورد بوو که‌ به‌رگه‌ی شین و ماته‌می هه‌ڵه‌بجه‌ی نه‌گرت و باوه‌شی گه‌رمی بۆ کرده‌وه‌ و به په‌خشان و شێعر و شانۆ و نووسین چه‌ند ساڵی به‌رده‌وام بوو به‌ خانه‌خوێی هه‌ڵه‌بجه‌ و خه‌مه‌ گرانه‌که‌ی. گوتاری زاڵی ئه‌م جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ که‌ له‌ به‌رهه‌می شاعیران و نووسه‌رانی هه‌ردووک دیوی ئێران و عێراق‌دا ڕه‌نگی داوه‌، زیاتر چه‌شنێک ڕۆڕۆ و شێن‌گێڕی و گێڕانه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌ تاڵ و تاقه‌ت‌پڕوکێنه‌کانی کوردی عێراق له‌ نیوه‌ی دووهه‌می سه‌ده‌ی ۲۰دا بوو.

ئه‌م قۆناغه‌ تا ئاخروئۆخری حه‌فتاکان (نه‌وه‌ده‌کانی زایینی) درێژه‌ی کێشا. پاش وه‌یکه‌ ئه‌ده‌بیاتی نەریتی به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی پاشه‌کشه‌ی له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی هزری ژیانی ئینسانی کورد کرد، ڕێگا بۆ خوێندنه‌وه‌ی جیاواز له‌ ئه‌زموونی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفاله‌کان تا راده‌یه‌ک خۆش بوو.

ئه‌م مۆدێله‌ خوێندنه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌ره‌تا به‌ نووسین و ئاخاوتنی روناکبیره‌ دیاره‌کانی کوردی وه‌ک به‌ختیار عه‌لی و مه‌ریوان و وریا و فاروق ڕه‌فیق و … ده‌ستی پێکرد، په‌لی هاویشته‌ سه‌ر ده‌وەره‌کانی دیکه‌ی فکر و روشنبیری که‌ له‌ پێش ئه‌وه‌دا وه‌ک سووژه‌ بۆ زمانی کوردی نامۆ بوون. هه‌وڵ بۆ خوێندنه‌وه‌ی یاساناسانه‌ (روانگه‌ی مافی مرۆڤ و مافه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان) و خوێندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵناسانه‌ و فه‌لسه‌فی و ڕوانگه‌ فه‌رهه‌نگییه‌ جیاوازه‌کانی دیکه‌، به‌شێک له‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵای ئه‌م توێژه‌ له‌ نووسه‌ران و بیرمه‌ندان بوون. پێکهاتنی حکوومه‌تی هه‌رێم و رووخانی رژیمی به‌عس و هاتنی کورد بۆ ناو کایه‌ سیاسی و دیپلۆماسییه‌کانی ناوچه‌ و ده‌سته‌به‌ربوونی جۆرێک ناسنامه‌ی یاسایی نێونه‌ته‌وه‌یی، بوو به‌ هۆی دروستبوونی چه‌شنێک ئیعتماد به‌ نفس و باوه‌ڕ به‌ خۆ بوون که‌ ئه‌م گۆرانکارییه‌ له‌ زمانیش‌دا ره‌نگی داوه‌. هه‌وڵ بۆ هاتنه‌ ناو جیهانی فه‌لسه‌فه‌ و کۆمه‌ڵناسی و زانسته‌ سیاسیه‌کان و ده‌روون ناسی له‌ ده‌ربیچه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئەنفال و به‌ ده‌سته‌واژه‌ی په‌تی کوردی ره‌سه‌ن و زۆر جاریش ناره‌سه‌ن یادگاری ئه‌م قۆناغه‌ له‌ ژیانی فکری و هزری میلله‌تی ئێمه‌ن. قۆناغێک که‌ ئیستاش به‌رده‌وامه‌ و درێژه‌ی هه‌یه‌.

ئه‌م دوو قۆناخه‌ که‌ هه‌ریه‌ک هه‌ڵگری شێوازێکی جیاوازی بیر کردنه‌وه‌ و ده‌ربڕین بوون و هه‌ر یه‌که‌ش مۆری ده‌ور و زه‌مانه‌ی خۆیان پێوه‌ دیاره‌، ئه‌گه‌ر له‌ یه‌ک شت‌دا هاوبه‌ش بن، ئه‌مه‌ که‌متر سرنج دان و نه‌پڕژانه‌ سه‌ر ره‌هه‌نده‌ مێژوویه‌کانی کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌یه‌. به‌ واتایه‌کی دیکه‌ جێی مێژوونووسان و لێکۆڵه‌رانی مێژوویی له‌ ئاستی جێگای پڕ و دیاری شاعیران و نووسه‌ران و ئه‌دیبان و رووناکبیران، که‌لێن و کۆلێنی به‌تاڵی زۆرتره‌. ره‌نگه‌ هۆکارێکی ئه‌وه ‌بێ که‌ نووسینه‌وه‌ی مێژوو زۆرجار دوای تێپه‌ر بوونی کات و ساتێکی زۆر و له‌ گۆڕێ‌دا نه‌مانی زۆرێک له‌ ئەکته‌ره‌کان و که‌سایه‌تیه‌کانی داستانه‌که‌ مسۆگه‌ر ده‌بێ. له‌ کۆمه‌ڵگای رۆژهه‌ڵاتی‌دا به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ دیارده‌یه‌کی باو و ئاساییه‌ که‌ هه‌ست و سۆز‌ و توڕه‌یی و ره‌ق و شه‌مزاندنه‌کان له‌مپه‌ر ساز ده‌که‌ن له‌ به‌رانبه‌ر گێڕانه‌وه‌ی ده‌قاوده‌ق و راستی رووداوه‌کان. ئه‌م په‌تایه‌ به‌تایبه‌ت به‌رۆکی مێژوو ده‌گرێته‌وه‌. ‌بوونی به‌ڵگه و سه‌نه‌د و دیکۆمێنتیش ‌ بۆ مێژوونووس له‌ ئاو و نان پێویست تره‌ که‌ زۆرجار نه‌بوونیان ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌ دروست ده‌کات. دیسان به‌داخه‌وه‌ ئه‌م په‌تایه‌ش له‌ کۆمه‌ڵگا و ژیانی پچڕپچڕی ئێمه‌ و له‌ نه‌بوونی زه‌ینی ئارشیویدا‌ زیاتر خۆ ده‌نوێنێ.

هه‌ڵه‌بجه‌ و شه‌ڕی ئێران و عێراق
شیمیاباران و مه‌رگه‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ به‌ستێنی شه‌ڕی ۸ ساڵه‌ی ئێران و عێراقدا خوڵقاوه‌. به‌بێ تاوتۆی کردنی ره‌وتی شه‌ڕی عێراق _ ئێران و هاوکێشه‌ سیاسی و سه‌ربازییه‌کانی و به‌تایبه‌ت ستراتژییه‌ سیاسی و نیزامییه‌کانی هه‌ردوو لایه‌نی شه‌ڕ، هه‌ر خوێندنه‌وه‌یه‌کی مێژوویی بۆ هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ ناته‌واوی ده‌مێنێته‌وه‌. شه‌ڕی ئێران و عێراق کاریگه‌ری قووڵی خستبووه‌ سه‌ر جووڵانه‌وه‌ی چه‌کداری له‌ هه‌ردووک به‌شی کوردستان و وه‌ک دواتریش‌دا باس ده‌کرێ به‌ کرده‌وه‌ به‌شێکی زۆری خاکی کوردستان ببوو به‌ مه‌یدانی شه‌ڕ و شه‌ڕگه‌ی لایه‌نه‌کان.

بزوتنه‌وه‌ی چه‌کداری کورد له‌ عێراق که‌ هه‌میشه‌ له‌ چاو پارچه‌کانی دیکه‌ جیدی تر و کاریگه‌رتر بووه‌، له‌ مارسی ۱۹۷۵، دوای ڕێکه‌وتنی ئه‌لجه‌زایر، تووشی نسکۆیه‌کی گه‌وره‌ بوو. پارتی دیموکراتی کوردستان ــ عێراق که‌ تا ئه‌و ده‌م حیزبی تاقانه‌ بوو که‌وته‌ ئاقارێکی خراپه‌وه‌ وه‌ک په‌نابه‌ر هاته‌ ناو قوولایی خاکی ئێران. له‌ ۱۹۷۶ حیزبی ساوای یەکێتیی نیشتمانی چالاکی چه‌کداری ده‌ست پێکرده‌وه‌. راده‌ی ئه‌م چالاکییه‌ هه‌ر چه‌نده‌ زۆر به‌رفراوان و گه‌وره‌ نه‌بوو، به‌ڵام نیگه‌رانی زۆری لای پارتی دروست کرد. شۆڕشی ۵۷ی ئێران سه‌رله‌نوێ ده‌رفه‌تی بۆ پارتی خوڵقاند که‌ خۆ رێکبخاته‌وه‌ و له‌ سنووره‌کان نزیک بێته‌وه‌. پارتی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ستی دۆستی بۆ رژیمی تازه‌ی تاران درێژ کرد و پاش هاتنه‌ پێشی چه‌ند رووداوی خوازراو و نه‌خوازراو، شان به‌ شانی ئێران که‌وته‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ئوپۆزسیونی کوردی ئێرانی. هه‌ڵایسانی شه‌ڕی عیراق له‌ هاوینی ۱۳۵۹ هه‌لێکی له‌باری دیکه‌ی خوڵقاند تا پارتی خۆ بگه‌یه‌نێته‌ ناوچه‌ سنووریەکان و به‌رگری له‌وه‌ بکات که‌ حیزبی رکه‌به‌ری یانی یەکێتی به‌ته‌واوی ببێته‌ ئاغا و کوێخای ناوچه‌.

پەێوه‌ندی یەکێتیی نیشتمانی و ئێران
له‌ سه‌ره‌تادا پەێوه‌ندی یەکێتی و ئێران قووڵ و به‌رده‌وام و گه‌رم‌وگوڕ نه‌بوو. ده‌سه‌ڵاتدارانی تاران ده‌ستی یەکێتیان له‌ ئاڵۆزییه‌کانی سه‌ره‌تای شۆڕش له‌ کوردستاندا ده‌دیت و تاوانباریان ده‌کرد هاوکاری حیزبه‌ کوردییه نه‌یاره‌کانیان ده‌کا. له‌ کاتی شه‌ڕی پاوه‌دا له‌ هاوینی ۱۳۵۸، له‌ لایه‌ن رۆژنامه‌کانی تاران یەکێتی وه‌ک یه‌کێک له‌ تاوانباره‌کان ده‌ست‌نیشان کرا. له‌ شه‌ڕی جاده‌ی سه‌رده‌شت ــ پیرانشار له‌ ساڵی ۱۳۶۲ یەکێتی به‌ ئاشکرا یارمه‌تی هێزه‌کانی حیزبی دیموکراتی دا که‌ که‌وتبوونه‌ به‌ر شاڵاوێکی گه‌وره‌ی سپای پاسداران و قیاده‌ی موه‌قه‌ت‌[١] یەکێتی له‌ ساڵی ۱۹۸۳ (۶۲) مفاوه‌زاتی ئاشتی له‌گه‌ڵ سه‌دام ده‌سپێکردبوو و به‌ کرده‌وه‌ دوو هێزی سه‌ره‌کی کوردستانی عێراق یه‌کیان به‌ لای ئێراندا و ئه‌وی تریان به‌ لای عێراقدا شکابوونه‌وه‌.

تێکچوونی گفتوگۆکان له‌گه‌ڵ به‌غدا و دژواری هه‌ل‌ومه‌رج یەکێتی بۆ لای ئێران راکێشا. هاشمی ره‌فسه‌نجانی له‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی ساڵی ۱۳۶۴ خۆیدا بۆ یه‌که‌م جار باسی داواکاری مامه‌ جه‌لال بۆ هاوکاری سه‌ربازی له‌گه‌ڵ ئێران ده‌کا.[٢] وا وێده‌چێ که‌ ئێران به‌ هۆی گفتوگۆی تازه پچراو له‌گه‌ڵ عێراق وهه‌ڵوێسته‌کانی پێش تری مام جه‌لال و هه‌روه‌ها ناو و ناوبانگی چه‌پی رێکخراوه‌که‌ی و پڕوپاگه‌نده‌ی نگەتیوی نه‌یاره‌ کورده‌کانیان، زۆر ئاماده‌ نه‌بوو لانیکه‌م له‌م کاته‌دا، باوه‌ش بۆ یەکێتی بکاته‌وه‌. نۆشیروان مسته‌فا باس له‌وه‌ ده‌کا که‌ سه‌ره‌تا ئێرانیه‌کان به‌ دردۆنگی و سڵه‌مینه‌وه‌ی له‌ راده‌به‌ده‌ر وه‌ڕه‌زیان کردبووین، تا ئه‌وه‌یکه به‌رپرسێکی گه‌وره‌ی ئیتڵاعات هات و سه‌ردانی بنکه‌ و باره‌گاکانمانی کرد. ئینجا گفتگۆکان چوونه‌ ناو پاژێکی جیدییه‌وه‌.[٣] به‌ پێک‌گرتن له‌گه‌ڵ یادداشته‌کانی ره‌فسه‌نجانی ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئه‌م به‌رپرسه‌ ئه‌حمه‌د وه‌حیدی به‌رپرسی ئیتڵاعاتی سپا ــ دواتر وه‌زیری بەڕگری ــ بووه‌ که‌ سه‌ردانی YNK کردووه‌ و دواتر شه‌رحی سه‌ردانه‌که‌ی بۆ هاشمی ده‌کا و ده‌ڵێ ئێمه‌ له‌ هه‌ڵه‌دا بووین که‌ تا ئێستا هاوکاری ئه‌وانه‌مان نه‌کردووه‌. لایه‌نێکی به‌هێزن و جگه‌ له‌ شاره‌کان هه‌موو جێیه‌کیان پێیه‌ و چاوه‌ڕوانێکی ئه‌وتۆشیان له‌ ئێمه‌ نییه‌.[٤] ئه‌مه له‌ ناوه‌ڕاستی هاوینی ۶۵دا روویدا.

ئامانجه‌کانی ئێران له‌ رێککه‌وتن له‌گه‌ڵ یەکێتی
هه‌روه‌ک پێشتر باسکرا، کۆماری ئیسلامی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ دۆستایه‌تی بێ‌سنووری پارتی دیموکراتی کوردستان به‌هره‌مه‌ند بوو، به‌ڵام به‌ کرده‌وه‌ و له‌ مه‌یدانی شه‌ڕدا ئه‌م دۆستایه‌تیه‌ زۆر به‌ کاری ئێران نه‌ده‌هات. چالاکیه‌ سه‌ربازییه‌کانی پارتی زۆرتر ناوچه‌ی بادینانی ده‌گرته‌وه‌، له‌ کاتێکدا، یەکێتی له‌م کاته‌دا هێزێکی چه‌کداری کارامه‌تری هه‌بوو و له‌ سلێمانی و هه‌ولێر و که‌رکووک ده‌ستی له‌ به‌عس ده‌وه‌شاند.۵ به‌ واتایه‌کی دیکه‌ “شۆڕشی نوێ” گه‌لێک جیدی‌تر و کاریگه‌رتر بوو له‌ “شۆڕشی گوڵان”. له‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی ره‌فسه‌نجانی‌دا چه‌ند جار گله‌یی له‌ که‌م چالاکی و خه‌مساردی پارتی بۆ هاوکاری کۆماری ئیسلامی کراوه‌. له‌ کتێبی “عبور از بحران” که‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی ساڵی ئاڵۆز و قه‌یراناوی ۶۰ی ناو براوه‌ باس له‌ هاتنی مه‌سعوود بارزانی بۆ نووسینگه‌ی هاشمی له‌ مه‌جلیسی شووڕای ئیسلامی کراوه‌.[٦] له‌م دیداره‌دا بارزانی داوای یارمه‌تی زیاتر له‌ ئێران ده‌کا. هاشمی ئه‌م داوایه‌ به‌ هاوکاری زیاتری بارزانیه‌کان له‌ دژی “دژه‌ شۆڕشی کوردی ئێران” ده‌به‌ستێته‌وه‌. ماوه‌یه‌ک دواتر کاره‌ساتی هه‌ڵدانه‌وه‌ی مه‌زاری بارزانی روو ده‌دا و ئاگرێکی شه‌ڕێکی گه‌وره‌ له‌ نێوان دیموکراتی ئێران و پارتی هه‌ڵدایسێ.

دواتر پێک‌هاتن له‌گه‌ڵ یەکێتی و پاشان ڵێک نزێک کردنه‌وه‌ی یەکێتی له‌ پارتی و دواتر کۆ کردنه‌وه‌ی هه‌موو حیزبه‌ کوردییه‌کان له‌ ژێر چه‌تری “به‌ره‌ی کوردستانی”دا بوو به ئامانجی ئێران له‌ دوایین ساڵه‌کانی شه‌ڕ. بێ‌گومان گۆڕانی هاوکێشه‌ سیاسی و نیزامییه‌کان له‌م قه‌ناعه‌ته‌ تازه‌ی ئێران‌دا گرینگ بوو. واتایه‌کی دیکه‌ی ئه‌م قسه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێران به‌ر له‌وه‌یکه‌ خۆی له‌گه‌ڵ یەکێتی هاوپه‌یمانی بکا، ئیزنی نه‌ده دا پارتی و یەکێتی ئاشت بنه‌وه‌. ئه‌م قسه‌یه‌ به‌ جۆرێک له‌ قسه‌کانی ره‌فسه‌نجانی‌دا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌. کاتێک که‌ نوێنه‌ری ئه‌وکاتی سه‌رده‌شت و پیرانشار له‌ ره‌زبه‌ری ۱۳۶۳ ده‌چێته‌ لای و نیگه‌رانی خۆی له‌ نزیک بوونه‌وه‌ی یەکێتی و پارتی بۆ سه‌رۆکی مه‌جلیسی ئێران باس ‌ده‌کا.[٧] دواتر نۆشیروان مسته‌فاش ئه‌م سیاستی ئێران پشت‌ڕاست ده‌کاته‌وه‌.[٨]

هه‌ڵبه‌ت بۆ یەکێتیش که‌ بنکه‌ و باره‌گاکانی له‌ قووڵایی خاکی کوردستان‌دا بوون و له‌ ژێر زه‌ختی زۆری ئابووری و سیاسی‌دا بوو، رێککه‌وتن له‌گه‌ڵ ئێران ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ی پێده‌دا که‌ له‌ باری لۆجستیکیه‌وه‌ پشتی سه‌نگه‌ر و بنکه‌کانی به‌ هێزی ئێران ببه‌ستێ و بۆشایی و خاڵه‌ کوێره‌کانی به‌هێزی سه‌ربازی ئێران پڕ بکاته‌وه‌. ئه‌وه‌ش بۆ یەکێتی که‌ چوار ده‌وری به‌ دوژمن و هێزه‌ نه‌یاره‌کانی تندرابوو، گرینگی و بایه‌خێکی ستراتژیکی هه‌بوو.

بۆچی سیاسه‌تی ئێران گۆڕا؟
ئه‌گه‌ر شه‌ڕی ئێران و عێراق به‌سه‌ر سێ قۆناغدا دابه‌ش بکه‌ین، له‌ قۆناغی یه‌که‌م‌دا (۵۹ ــ ۶۱) ئێران له‌ حاڵه‌تی پاشه‌کشه‌ و به‌رگری دایه‌. قؤناغی دووهه‌م به‌ گرتنه‌وه‌ی خوڕه‌مشا‌ر[خرمشهر.ف] له‌ جۆزه‌ردانی ۶۱ ده‌ست پێده‌کا و به‌ گرتنی فاو له‌ رێبه‌ندانی ۶۴ کۆتایی دێت. له‌م قۆناغه‌دا ئه‌وه‌ ئێرانه‌ که‌ ئیبتکاری عه‌مه‌لی له‌ مه‌یدانی شه‌ڕدا پێیه‌ و قورسایی شه‌ڕیش له‌ به‌ره‌کانی باشووره‌ و ئێران به‌ یارمه‌تی پیاده‌‌نیزام و هێرشه‌ په‌یتا په‌یتاکانی تێده‌کۆشێ رێگایه‌ک بۆ نزیک بوونه‌وه‌ و گرتنی به‌سره‌ی دووه‌م شاری عێراق بدۆزێته‌وه‌. هه‌روه‌ک له‌ پێشتردا باسکرا، لووتکه‌ی سه‌رکه‌وتنه‌کانی ئێران گرتنی فاو بوو. پاش ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ شه‌ڕ له‌ به‌ره‌کانی باشوور گه‌یشته‌ حاڵه‌تی بن به‌ست و گرێ‌پووچکه‌که‌ی به‌ که‌س نه‌ده‌کراوه‌.

ساڵی ۶۵ که له‌ لایه‌ن کاربه‌ده‌ستانی تاران وه‌ک ساڵی “چاره‌نووس” دیاری کرابوو به‌ کرده‌وه‌ هیچی لێنه‌که‌وته‌وه‌. تێگیراوی له‌ باشوور، ئێرانی گه‌یانده‌ ئه‌م قه‌ناعه‌ته‌ که‌ قفڵی باشوور به‌ کلیلی باکوور بکاته‌وه‌. موحسین ره‌زایی فه‌رمانده‌ی ئه‌و کاتی ئێران له‌وباره‌وه‌ ده‌ڵێت: “له‌ که‌ربه‌لای ۵ به‌م لاوه‌ ئێمه‌ له‌ جنووب گه‌یشتینه‌ بن‌به‌ست.” له‌ درێژه‌ی که‌ربه‌لای ۵دا، عه‌مه‌لیاتی که‌ربه‌لای ۸مان ئه‌نجامدا… جنووب بۆ ئێمه‌ ته‌واو ببوو. “بۆیه واریدی به‌ره‌ی باکوور بووین”.[٩]

ساڵی ۶۵ به‌ملاوه‌ روژ له‌گه‌ڵ رۆژ هێز و وزه‌ی ئێران بۆ شه‌ڕ کزتر ده‌بوو. به‌سیجی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک بۆ به‌ره‌کانی شه‌ڕ تین و گوڕی جارانی نه‌مابوو. سپای محمدرسول الله‌ که‌ بڕیار بوو له‌ یه‌ک میلیۆن که‌سی خۆبه‌خش پێک‌بێ به‌ زه‌حمه‌ت ۱۰۰ هه‌زار که‌سی تێپه‌ڕاند. ئێران له‌ دۆخێکی نه‌خوازراو و شڵه‌ژاودا رووی له‌ جه‌بهه‌ی باکوور کرد. به‌م هیوایه‌ که‌ بتوانێ له‌ قورسایی فشاری ئه‌رته‌شی عێراق له‌ سه‌ر به‌ره‌کانی باشوور که‌م کاته‌وه‌ و به‌ خافڵاندنی سوپای عێراق له‌ شاخ و چیا سه‌رکه‌شه‌کانی کوردستان، زه‌بری کوشه‌نده‌ له‌ گورچووی عێراق له‌ باشوور بدا. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئێران سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ یەکێتی رێککه‌وت و پاشان یەکێتی له‌ لایه‌نه‌ کورده‌کانی دیکه‌ نزیک کرده‌وه‌. له‌ مانگی ده‌ی ساڵی ۱۹۸۶، وه‌فدی ئێرانی به‌ سه‌رۆکایه‌تی زولقه‌در فه‌رمانده‌ی قه‌رارگای ره‌مه‌زان و وه‌فدی کوردی به‌ سه‌رۆکایه‌تی مام جه‌لال، رێکه‌وتنێکی سیاسی و سه‌ربازی و لۆجستیکیان واژۆ کرد. له‌م په‌یمانه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ کرابوو که‌ هه‌ردووک ڵا بۆ رووخاندنی سه‌دام هاوکاری یه‌کتری بکه‌ن و یەکێتی بێ پرسی ئێران له‌گه‌ڵ سه‌دام نه‌که‌وێته‌ موفاوه‌زه‌وه‌.[١٠]

عێراق له‌ گرینگی هاوکاری یەکێتی و ئێران ئاگادار بوو. هه‌روه‌ها گرنگی دراوسیێتی ئه‌م دوو هاوکاره‌ نوێیه‌ی ده‌زانی. پێش ئه‌وه‌ی مام جه‌لال بچێ بۆ تاران و هه‌روه‌ها بۆ درێژه‌ی ئه‌م ماوه‌ی له‌وێ بوو و دوایه‌ش هه‌وڵی گرتنی ناوچه‌ سنوریه‌کانی ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ی رێگای هاتوچۆی نێوان ئێران و یەکێتی دابخات.[١١] یەکێتی هه‌ر له‌ دوای هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی ئێران و عێراق تاکتیکه‌ جه‌نگیه‌کانی خۆی گۆڕی بوو. شه‌ڕی پارتیزانی که‌ شێوازی سه‌ره‌کی هێزی پێشمه‌رگه‌ وه‌ک هێزێکی پاڕتیزانی گه‌ڕۆک بوو، جاروباره‌ شه‌ڕی جه‌بهه‌یشی تێکه‌ڵ کرابوو که‌ ئه‌وه‌ش له‌ ئه‌نجامی شه‌ڕی عێراق له‌گه‌ڵ ئێران‌دا بووکه‌ هێزی سه‌ره‌کی عێراقی به‌ خۆوه‌ خه‌ریک‌ کردبوو.[١٢]

له‌ هه‌مووی ئه‌وانه‌ گرینگ تر بۆ رژیمی عێراق، عه‌مه‌لیاتی که‌رکووک بوو که‌ به‌ هاوکاری ۳۰۰۰ پێشمه‌رگه‌ی یەکێتی، ۳۰۰ که‌س له‌ پاسدارانی ئێران به‌ چه‌کی قورس و نیوه‌قورس نه‌قڵی ۱۵۰ کیلومتری قووڵایی خاکی عێراق کران و دام و ده‌زگا نه‌وتی و ناونده‌ سه‌ربازییه‌کانی که‌رکووکیان خسته‌ به‌ر ده‌ستڕێژه و به‌بێ زیانێکی ئه‌وتۆ گه‌ڕابوونه‌وه‌. ئێران هه‌راوهوریایه‌کی ته‌بلیغاتی گه‌وره‌ی پێوه‌ کرد و به‌ سه‌رشۆڕێکی گه‌وره‌ی بۆ سه‌دام له‌ قه‌ڵه‌م دا. تا ده‌شیتوانی ده‌وری سه‌ره‌کی یەکێتی که‌منرخ کرد[١٣] به‌ڵام بۆ عێراق ئه‌مه‌ خاڵ گۆڕانێکی گه‌وره‌ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی کورد و به‌تایبه‌ت یەکێتیی نیشتمانی بوو و سیاسه‌ته‌کانی له‌ دوای ئه‌وه‌، ئه‌و په‌ڕی دڕندایه‌تی به‌ خۆوه‌ ‌گرت.

به‌غدا ئه‌م جۆره‌ هاوکارییه‌ی به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی گه‌وره‌ بۆ سه‌ر ئه‌منی نه‌ته‌وه‌یی خۆی داده‌نا. له‌ راستیدا یەکێتی بۆ‌ هاوکاری له‌گه‌ڵ ئێران هیچ سنوورێکی نه‌هێشته‌وه‌. ئه‌وه‌ش تا راده‌یه‌ک به‌پێچه‌وانه‌ی سیاسه‌تی پارتی بوو که‌ ئه‌وه‌نده‌ی که‌ له‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیونی کوردی ئێران‌دا بێ‌ره‌زا بوو، ئاماده‌ نه‌بوو که‌ شه‌ڕی مان و نه‌مان له‌گه‌ڵ به‌عس بکا. له‌ سه‌ره‌تای هاوینی ۶۶، عه‌لی ئاغا محه‌مه‌دی ده‌چێته‌ ناوچه‌ی ژێرده‌سه‌ڵاتی پارتی و له‌گه‌ڵ سه‌رکرده‌کانیان کۆ ده‌بێته‌وه‌. دوایی به‌ ره‌فسه‌نجانی ده‌ڵێ که‌ بارزانیه‌کان نایانه‌وێ زۆر له‌گه‌ڵ به‌غدا ده‌رگیر بن و به‌تایبه‌ت ئاماده‌ نین له‌ ناوه‌نده‌ ئابوورییه‌کانی بده‌ن و سه‌رجه‌م زۆر له‌ کۆنترۆڵی ئێمه‌دا نین.[١٤]

جێی سرنجه‌ که‌ هه‌ر ئه‌و کابرایه‌ چه‌ند مانگ پێشتر پێی وابوو که‌ ئه‌وه‌ سووچی قه‌رارگای ره‌مه‌زانه‌ که‌ بارزانیه‌کان له‌ شه‌ڕ وه‌رنادا و که‌مته‌رخه‌می ده‌کا.[١٥]

جه‌لال تاڵه‌بانی پاش وه‌یکه‌ له‌ پایزی ۶۵ له‌گه‌ڵ زولقه‌در و ئاغامحه‌مه‌دی ده‌چێته‌ لای ره‌فسه‌نجانی، له‌ دیمانه‌یه‌ک‌دا ده‌ڵێ: کۆماری ئیسلامی بۆ دیاری کردنی مافی چاره‌نووسی گه‌لی عێراق ده‌یه‌وێ هه‌موومان پێکه‌وه‌ یه‌کگرتوو بکات. ئێمه‌ له‌ بریاری ده‌وڵه‌تی داهاتووی عێراق له‌گه‌ڵ مه‌جلیسی ئه‌علا پێک هاتووین… ناوبراو پاشان به‌ شانازییه‌وه‌ باس له‌ عه‌مه‌لیاتی که‌رکووک ده‌کا.[١٦]

بیست‌ و سێ ساڵ پاش ئه‌م قسانه‌ و بیست‌ و دوو ساڵ پاش کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌، تاڵه‌بانی نهێنێکی درکاند که‌ تا ئه‌و کات تازه‌ بوو. ئه‌و کوتی که‌ پێش گرتنی هه‌ڵه‌بجه‌، سه‌دام په‌یامی بۆ ناردبووین و هه‌ڕه‌شه‌ی لێکردبووین که‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر چه‌شنه‌ هاسانکاری و هاوکارێک بۆ هێرش بۆ سه‌ر شاره‌کانی کوردستانی عێراق به‌ چه‌کی شیمیایی وڵام ده‌درێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر سلێمانیش بێ. تاڵه بانی له‌ درێژه‌دا نۆشیره‌وان به‌ تاکڕه‌وی له‌ بڕیاری شه‌ڕی هه‌ڵه‌بجه‌ تاوانبار ده‌کا و ئۆباڵی کاره‌ساته‌که‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی وی.[١٧] نۆشیروان مسته‌فا له‌ وڵام‌دا به‌ نووسینی یادداشتێکی تێروته‌سه‌ل به‌ ناوی “له‌ نێوان من و مام جه‌لال‌دا” وێرای ره‌دکردنه‌وه‌ی تۆمه‌ته‌که‌ی تاڵه‌بانی له‌ باری یاسایی و سیاسییه‌وه‌ و بێ‌ئاگایی له‌ هه‌ڕه‌شه‌که‌ی سه‌دام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کا که‌ لێکدانه‌وه‌ی ئێمه‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ سه‌دام به‌ کورد ناڕوخێ و شه‌ڕی ئێران و عێراق و هاوکاری ئێران، ده‌رفه‌تێکی له‌بار و هه‌لێکی زێڕینه‌ بۆ له‌سه‌ر کار لابردنی سه‌دام.[١٨]

پرسیاری گرینگ ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌رکردایه‌تی یەکێتی له‌ ساڵی حه‌وته‌می شه‌ڕی ئێران و عێراق‌دا چۆن به‌م قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یشتبوو؟ ساڵی ۶۵ به‌ عه‌مه‌لیاته‌ ناسه‌رکه‌وتوویه‌کانی که‌ربه‌لای ۵و۴، پاش ساڵی ۵۹ خراپترین ساڵ بۆ ئێران بوو. ‌ له‌ که‌نداوی فارسدا ئێران به‌ره‌و تێکهه‌ڵچوون له‌ گەڵ زه‌لهێزه‌کان ده‌چوو. توانای سه‌ربازی عێراق چه‌ند قاتی ڕابردوو به‌رز ببووه‌ به‌تایبه‌ت هێزی ئاسمانییه‌که‌ی ناوه‌ندی نه‌وتی و ئابوورییه‌کانی ئێرانی فه‌له‌ج کردبوو. له‌ فه‌زای نێونه‌ته‌وه‌یش‌دا عێراق توانیبووی سیمایه‌کی ئاشتیخواز له‌ خۆی نیشان بدا و ئێران له‌گه‌ڵ هیچ وڵاتێکی گرنگ پێوه‌ندی نه‌مابوو. نه‌زمی نێونه‌ته‌وه‌یی سه‌رده‌می شه‌ڕی ساردیش به‌ هیچ جۆر ئیجازه‌ی ئه‌وه‌ی نه‌ده‌دا که‌ هیچ یه‌ک له‌م دوو وڵاته‌ به‌یه‌کجاری ره‌سه‌ر ئه‌وی دیکه‌ بکه‌وێ. نه‌ک به‌ عه‌قڵیه‌تی ئێستا، به‌ڵکوو به‌ عه‌قڵیه‌تی ئه‌و ده‌میش دروشمی رووخاندنی سه‌دام، دروشمێکی واقع‌بینانه‌ نه‌بوو.

عه‌مه‌لیاتی وه‌لفه‌جری ۱۰ که‌ گیرانی هه‌ڵه‌بجه‌ی به‌دواوه‌ بوو و به‌بێ یارمه‌تی یەکێتی ئه‌نجام نه‌ده‌درا، به‌رهه‌می پێداچوونه‌وه‌ی به‌شێک له‌ فه‌رمانده‌کانی سپا له‌ تاکتیکه‌کانیان له‌ شه‌ڕدا بوو. ئه‌وان پێیان وابوو که‌ گرتنی سلێمانی مه‌یسه‌ر ده‌بێ و فشار له‌سه‌ر فاو که‌م ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام به‌شێکی دیکه‌ پێیان وابوو که‌ به‌تاڵکردنی به‌ره‌کانی شه‌ڕ له‌ جنووب ده‌ستی سه‌دام بۆ گرتنه‌وه‌ی فاو ره‌پێش ده‌خا و کاره‌که‌ به‌ زیانی ئێران ته‌واو ده‌بێ.[١٩] غوڵامعه‌لی ره‌شید پێی وابوو که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان بتوانن له‌ مێحوری کوردستان سنوور ببزێنن له‌ ۵۰ کلم ناتوانن زیاتر برۆن. عێراقیش ئه‌مه‌ باش ده‌زانی. چونکا ئێران له‌ ۷ ساڵی رابردوودا هه‌نگاوی له‌ ۵۰ کلم زیاتر ناویشتووه‌.[٢٠]

ره‌وتی رووداوه‌کان نیشانی دا که‌ نه‌زه‌ری ئه‌م ده‌سته‌ی دوایی دروست بوو. سپای عێراق گرنگایه‌تێکی ئه‌وتۆی به‌ به‌ره‌ی کوردستان نه‌دا. کورده‌کان و هاوپه‌یمانه‌ ئێرانیه‌کانیان زۆر به‌ هاسانی پێشره‌وییان کرد. هه‌ڵوێستی لاوازی عێراق له‌ سه‌ره‌تادا هه‌موو که‌س و ته‌نانه‌ت ره‌فسه‌نجانیشی تووشی سه‌رسوورمان کردبوو.[٢١] له‌ راستیدا ئێرانیه‌کان هیوادار بوون که‌ سپای عێراق ‌لەشکره‌ به‌هێزه‌کانی و یه‌ک له‌وان گاردی کۆماری بێنێته‌ کوردستان و توانای له‌ جنووب که‌م بێته‌وه‌. به‌غدا له‌ عه‌مه‌لیاتێکی خافڵاندن‌دا وای نیشان دابوو که‌ له‌شکری گاردی بۆ کوردستان هێناوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ته‌نیا هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن بوو. گاردی کۆماری هه‌ر له‌ شوێنی خۆی بوو و مانگێک دواتر هێرشی کرده‌ فاو و گرتێه‌‌وه‌.[٢٢]

گرتنه‌وه‌ی فاو خاڵی وه‌رچه‌رخان بوو. له‌و ڕا شکسته‌ یه‌ک له‌ دوای یه‌که‌کانی ئێران ده‌ستی پێکرد. سه‌دام هه‌روه‌ک له‌ هه‌ڕه‌شه‌که‌ی‌دا ئاماژه‌ی دابوو، به‌رگری له‌ به‌ره‌ی باکووری به‌ چه‌کی شیمایی سپارد و گرنگایه‌تی ستراتژیکی به‌ باشوور و فاو و به‌سره‌ دابوو. که‌ وابوو گرتنی هه‌ڵه‌بجه‌ چ به‌ ریوایه‌تی ره‌فسه‌نجانی که‌ پشکی شێر به‌ سپا ده‌بخشێ[٢٣] و چ له‌ رووی گێڕانه‌وه‌ی نۆشیروان مسته‌فا که‌ به‌پێچه‌وانه‌ ده‌وری سه‌ره‌کی به‌هێزی پێشمه‌رگه‌ دەدا[٢٤]، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ که‌ به‌ مه‌رگه‌سات و شیمیاباران کۆتایی پێهات، شکست حیساب ناکرێ. له‌ راستیدا شکانی گه‌وره‌ی که مانگێک دواتر به‌ دوای خۆیدا هێنا، گرتنه‌وه‌ی فاو بوو که‌ پشتی ئێرانی له‌ به‌ره‌کانی باشوور و پاشان له‌ رۆژاوا و باکوور شکاند و دواتر هاوپه‌یمانه‌ کورده‌کانیشی گرته‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌م فیلمانه‌ی که‌ کامێراکانی سپا له‌ کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌یان هه‌ڵگرتبوو و تا راده‌یه‌ک له‌ بێده‌نگی کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی خه‌وتووی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا، ده‌نگی داوه‌، نیشان دانی بۆ هێزی سپا و ئه‌رته‌شی ئێران، بۆ هۆی رووخانی و‌رەیان و ئاکامی به‌پێچه‌وانه‌ی لێکه‌وته‌وه‌.[٢٥] چاوه‌روانکراوه‌ که‌ بۆ هێزی پێشمه‌رگه‌ش هه‌ر هه‌مان کاریگه‌ری هه‌بێ.

له‌ ساڵی ئاخری شه‌ڕدا که‌ وره‌ی سه‌دام به‌رز بۆوه‌ و دڵنیا بوو که‌ ئێران توانای هێرشی گه‌وره‌ی نه‌ماوه‌، هێرشه‌کانی ئه‌نفال که‌ پێش کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌ستیان پێکردبوو، خه‌ست تر بوونه‌وه‌ و تا چه‌ند مانگ دواتر به‌ شیمیاباران و کۆچ پێکردنی خه‌ڵک و به‌ دیل گرتن و کوشتاری به‌ کۆمه‌ڵیان، به‌ کرده‌وه‌ کوردستانیان له‌ پێشمه‌رگه‌ پاک کرده‌وه‌. به‌ واتای نۆشیروان مسته‌فا ئه‌مه‌ کۆتایی قۆناغێ بوو: قۆناغی خه‌باتی چه‌کدار ــ سیاسی له‌ شاخه‌کانی کوردستانی عێراق، به‌ڵام کۆتاییه‌کی زۆر تراژێدی.[٢٦]

جیاوازی کۆتاییه‌که‌ی ساڵی ۱۹۸۸ له‌گه‌ڵ ۱۹۷۵ له‌ ئه‌وه‌دا بوو که‌ نسکۆی ۱۹۷۵ چه‌ند سه‌د هه‌زار ئاواره‌ و په‌نابه‌ری لێکه‌وته‌وه‌، به‌ڵام شکانی ۸۸، چه‌ند سه‌د هه‌زار کوژراو و ئه‌نفالکراو. لایه‌نێکی هاوکێشه‌ی هه‌ردوو داستانه‌که‌ که‌ ئێران بوو، له‌ ۱۹۷۵ به‌ دانووستان له‌گه‌ڵ عێراق و له‌ ۱۹۸۸ به‌ ته‌واوکردنی شه‌ڕپشتی بزووتنه وه ی کوردی بەردا.

دوو سال دواتر به‌ داگیرکردنی کوه‌یت له‌ لایه‌ن عێراقه‌وه‌، گفتۆگۆ و نامه‌ گۆڕینه‌وه‌ له‌ نێوان سه‌دام و ره‌فسه‌نجانی ده‌ستی پێکرد و پەێوەندیەکانی ئێران و عێراق به‌ خێرایی به‌ره‌و گه‌رم بوونه‌وه‌ و باشبوون چوو. له‌ ۳۱ی گه‌لاوێژی ۱۹۶۹ ره‌فسه‌نجانی که‌ ئه‌وده‌م سه‌رۆ‌ک‌کۆمار بوو باس له‌ هاتنی ئاغامحه‌مه‌دی بۆ لای خۆی ده‌کا و ئاماژه‌ ده‌دا که‌ کورده‌کان هاتوونه‌ لای و گه‌ره‌کیانه له‌گه‌ڵ سه‌دام ئاشت بنه‌وه‌.[٢٧] ناوبراو گه‌رچی ئه‌ماژه‌ به‌وه‌ ناکا کام لایه‌ن ــ تاڵه‌بانی یان بارزانی ــ ئه‌م داوایه‌ی کردووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ نیشانده‌ری وه‌یه‌ که‌ شیکاری رێبه‌رایه‌تی کوردی عێراق له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ ئێران و عێراق لێک نزیک ده‌بنه‌وه‌ و ده‌ره‌تانێک بۆ کورد نامێنێ. تەنیا ژانویەی‌ ۱۹۹۱ و هێرشی ئاسمانی هاوپه‌یمانه‌کان بۆ سه‌ر عێراق بوو به‌ سه‌به‌بی ئه‌وه‌ی که‌ نسکۆی ۱۹۷۵ به‌ یه‌کجاری بۆ کورد دووپات نه‌بێته‌وه‌.

دوای شکانی عێراق بەدەست ئه‌مریکا و هاوپه‌یمانانی، ئێران و کورد و شیعه‌ ئه‌م هه‌له‌یان قۆسته‌وه‌ بۆ تۆڵه‌کردنه‌وه‌ و زه‌برلێدان له‌ سه‌دام به‌ مه‌به‌ستی رووخاندنی. به‌ڵام له‌م سه‌رده‌مه‌دا، رۆژئاوا و له‌ سه‌روویان دا ئه‌مریکا له‌ ترسی زۆر بوونی هێز و نفووزی ئێران و دروست بوونی بۆشایی دوای سه‌دام، هه‌نگاوی ئاخریان هه‌ڵنه‌گرت و سه‌دامیان به‌ لاوازی هێشته‌وه‌. له‌ ناوه‌راستی حه‌فتاکانی هه‌تاویدا نێوانی ئێران و عێراق سه‌رله‌نوێ جۆرێک گه‌رم‌بوونه‌وه‌ی به‌ خۆوه‌ بینی. ئێران پێی وابوو که‌ به‌عس سه‌قامگیره‌ و بایکۆته‌ ئابوورییه‌کان نایرووخێنێ. له‌م سه‌رده‌مه‌دا گفتوگۆی جیدی له‌ نێوانیان دروست ببوو له‌ سه‌ر که‌یسی موجاهیدنی خه‌ڵق و مه‌جلیسی باڵای شۆڕشی ئیسلامی عێراق. مانگێک پێش ۱۱ی سپتامبری ۲۰۱۱، گۆڤاری هه‌مشه‌هری دیمانه‌یه‌کی تێروته‌سه‌لی له‌گه‌ڵ محه‌مه‌دباقر سه‌در پێک هێنابوو و به‌ راشکاوی ناوبناوبراوی له‌گه‌ڵ موجاهیدنی خه‌ڵق له‌ به‌رانبه‌ر یه‌ک دانابوو و پێی گوتبوو که‌ چۆن موجاهیدین له‌ ئێران به‌ خه‌یانه‌ت و هاوکاری له‌گه‌ڵ دوژمن تاوانبارن ئێوه‌ش له‌ عێراق به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌گه‌ڵ بیرورای گشتی روبروون.[٢٨] له‌ حاڵێکدا حه‌کیم پێش ئه‌مه‌ که‌سایه‌تییەکی زۆر رێزدار له‌ لای کۆماری ئیسلامی بوو و له‌ هه‌موو بۆنه‌ ره‌سمیه‌کاندا له‌ پاڵ سه‌رانی نیزام و له‌ لای سه‌ره‌وه‌ داده‌نیشت. هێرشی ئه‌لقاعیده‌ بۆ ناوه‌ندی تجارتی جیهانی و پڕۆژه‌ی بۆشی کوڕ بۆ رووخاندنی تالیبان و سه‌دام په‌کی ئه‌م سیاسه‌ته‌ نوێیه‌ی ئێران و عێراقی خست.

ده‌رس وه‌رگرتن له‌ مێژوو

مێژوو گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌کانی رابردوو وه‌ک خۆیه‌تی. بێ گومان به‌ شێوازی نامێژوویی و به‌ که‌ره‌سه‌ی وه‌ک “ئه‌گه‌ر” و “ئه‌ما” موعامه‌له‌ له‌گه‌ڵ مێژوو ناکرێ. به‌ڵام تۆمارکردن و گێڕانه‌وه‌ی راسته‌قینه‌ی رووداوه‌کان وه‌ک خۆی ده‌توانێ به‌ قازانجی ئه‌وڕۆ بێ و لانیکه‌م خۆ له‌ دووپات کردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌کان بپارێزرێ.

سه‌رله‌به‌ری په‌یامی ئه‌م نووسراوه‌یه‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ له چالاک کردنی به‌ره‌ی شه‌ڕ له‌ باکوور له‌ ئاخری ۶۵وه‌ تا گه‌وره‌ترین عه‌مه‌لیاتی جه‌نگی له‌ ئاخری ۶۶ که‌ تراژیدیای هه‌ڵه‌بجه‌ی لێکه‌وته‌وه‌، ئێران به‌ لێکدانه‌وه‌ی نادروستی سه‌ربازی و لایه‌نی کوردیش به‌ لێکدانه‌وه‌ و شرۆڤه‌ی هه‌ڵه‌ی سیاسی و سه‌ربازی و فه‌شه‌ڵ هێنان له‌ پێش بینی جۆری دژه‌کرده‌وه‌ی به‌غدا، پشکێکیان له‌م شکسته‌ به‌ر ده‌که‌وێ.

هه‌ڵبه‌ت بۆ ده‌سته‌به‌رکردنی ناسینێکی زانستی و مێژووناسانه‌ له‌مباره‌وه‌ پێویسته‌ لێکۆله‌ران و توێژه‌ران به‌ سه‌ر ته‌واوی به‌ڵگه‌ و سه‌نه‌د و دێکۆمێنته‌ دیار و نادیاره‌کاندا بێنه‌وه‌ و ده‌رگای داخراوی ئارشێوه‌کانی ئێران و عێراق و کوردستانیان به‌سه‌ردا بکرێته‌وه‌.

ئاشکرایه‌ که‌ ئه‌مه‌ به‌ مانای داماڵینی به‌رپرسیارێتی یاسایی و ئه‌خلاقی و سیاسی له‌ رژیمی به‌عسی له‌ ناوچوو نییه‌. تاوانباری سه‌ره‌کی و شه‌رعی کاره‌ساته‌کانی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ سه‌دام و رژیمه‌که‌یه‌تی. هه‌ر چه‌ند زۆر به‌داخه‌وه‌ دادگای تاوانه‌کانی به‌غدا به‌ په‌له‌په‌ل و هه‌له‌هه‌ل کاره‌که‌ی کۆتایی پێ هێنا و نه‌پڕژایه‌ سه‌ر که‌یسه‌کانی تاوان به‌ دژی میلله‌تی کورد.

“خولانه‌وه‌ له‌ ناو بازنه‌دا” که‌ ناوی سێهه‌مین به‌رگی تریلۆژییه‌که‌ی نۆشیروان مسته‌فایه‌، له‌ عه‌ینی حاڵدا تێزی ناوبراو له‌سه‌ر کۆی بزووتنه‌وه‌ی کورده‌. شتێکی هاوشێوه‌ی هومایونی کاتۆزیان نووسه‌ری به‌ناوبانگی ئێرانی که‌ پێی وایه‌ ته‌واوی مێژووی ئێران له‌ بازنه‌یه‌کی داخراوی “سه‌ره‌رۆیی و ئیستبداد ــ هه‌ره‌ج، مه‌رەج”دا تل ده‌خواته‌وه‌. بازنه‌ داخراوه‌که‌ی نۆشیروان مسته‌فا ئه‌ما به‌ جۆرێکی تره‌: “داوای مافی نه‌ته‌وه‌یی، سه‌رکوتکردن، شه‌ڕی چه‌کداری، پێوه‌ندی ژێر به‌ ژێر، گفتگۆی ئاشکرا، گرژی، دیسانه‌وه‌ شه‌ڕی چه‌کدار…”.[٢٩] ره‌وتی مێژوو دواتر نیشانی دا که‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌کی و روخانی رژیم له‌ لایه‌ن زلهێزه‌کان توانی بازنه‌ی داخراوی کوردی عێراق بکاته‌وه‌ و لانیکه‌م بیانخاته‌ بازنه‌یه‌کی به‌رفره‌وان‌تری ناوچه‌یی و ئیقلیمی. هه‌ر هه‌مان هۆکار وێده‌چێ بازنه‌ی به‌رته‌سک و داخراوی کوردی سووریاشی کردبێته‌وه‌. به‌ڵام ئه وه که بۆچی ئه‌م دووانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ناوچه‌یی‌دا هاوکاری یه‌کتر ناکه‌ن بۆ شکاندنی ئه‌م بازنه‌ نوێیه، ره‌نگه‌ تێز و داهێنانێکی نوێ بوێ.‌

سه‌رچاوه‌کان
۱. نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین، په‌نجه‌کان یه‌کتری ئه‌شکێن، ص ۲۴۴،۲۳۱،۲۱ postach، برلین، ۱۹۹۷
۲. هاشمی رفسنجانی، امید و دلواپسی، ص ۷۹، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران، ۱۳۸۷
۳. نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین، خولانه‌وه‌ له‌ ناو بازنه‌دا، ص ۱۰۵،۱۰۴، مه‌ڵبه‌ندی ئاوه‌دانی کوردستان، ۱۹۹۹
۴. هاشمی رفسنجانی، ۱ و ج دفاع، ص ۱۸۹، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران ۱۳۸۸
۵. نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین، خولانه‌وه‌ له‌ ناو بازنه‌دا، ص ۱۳۳، مه‌ڵبه‌ندی ئاوه‌دانی کوردستان، ۱۹۹۹
۶. هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، خاطرات سال ۱۳۶۰، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران ۱۳۸۸
۷. هاشمی رفسنجانی، به‌ سوی سرنوشت، ص ۳۸۵، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران
۸. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، لاپه‌ڕه‌ی ۵ــ ۱۰۴
۹. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، سیری در جنگ ایران و عراق ــ ۴ ص ۱۸۰، ویراست ششم، تهران، ۱۳۸۹
۱۰. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، ص ۱۱۳
۱۱. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، ص ۱۱۳
۱۲. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، ص ۱۱۴
۱۳. هاشمی رفسنجانی، سخنرانیهای سال ۱۳۶۵، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران ۱۳۸۷
۱۴. هاشمی رفسنجانی، دفاع و سیاست، ص ۱۶۳، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران ۱۳۸۹
۱۵. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۴، ص ۲۱۶
۱۶. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۴، ص ۳۴۰
۱۷. http: sbeiy.com/article-detail.asox
۱۸. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۱۷
۱۹. جعفر شیر علی‌نیا، دایره‌المعارف مصور تاریخ جنگ ایران و عراق، انتشارات سایان، ص ۳۲۲، تهران
۱۳۹۲
۲۰. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۱۹، ص ۳۷۱
۲۱. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۱۴، ص ۵۲۲
۲۲. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۱۹، ص ۳۸۶
۲۳. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۱۴، ص ۵۲۱
۲۴. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، ص ۱۴۶
۲۵. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۱۹، ص ۳۷۳
۲۶. سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، ص ۱۵۳
۲۷. هاشمی رفسنجانی، اعتدال و پیروزی، ص ۲۷۴، دفتر نشر معارف انقلاب، تهران ۱۳۹۲
۲۸. همشهری ماهنامه‌، انتشارات موسسه‌ همشهری، گفتگو با آیت‌اله‌ حکیم، تهران ۱۳۷۹
۲۹ سه‌رچاوه‌ی ژماره‌ ۳، ص ۸۶

Advertisements

تاگەکان: , , , , , , ,

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s


%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: